యతి, ప్రాస
Caesura and rhyme

పాదంలోని యతిస్థానం, పాదాల ద్వితీయాక్షర ప్రాస, వృత్తం-జాతి-ఉపజాతి భేదం.

The fixed echo-point inside a line, the second-syllable rhyme across lines, and the three classes of Telugu verse.

గుర్తు చేసుకోండి · You already know this

గణాలు తెలిస్తే పద్యపు అడుగుల సంఖ్య తెలుస్తుంది. కానీ పద్యం వినసొంపుగా ఉండటానికి అది చాలదు. 'విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ' అన్నప్పుడు వి-తో మొదలై మళ్ళీ వి వినిపిస్తుంది; సుమతీ శతకంలో నాలుగు పాదాల రెండవ అక్షరం ఒకటే ఉంటుంది. ఆ రెండు అలవాట్లకే యతి, ప్రాస అని పేర్లు.

Knowing the gaṇas tells you how many steps a line takes. It does not yet tell you why the line sounds bound together. In విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ the వి of the opening returns partway through; in the Sumatī Śatakam the second syllable of all four lines is the same. Those two habits have names: yati and prāsa.

సూత్రాలు · The rules

పాదపు మొదటి అక్షరానికీ, ఛందస్సు నిర్ణయించిన స్థానంలోని అక్షరానికీ మైత్రి ఉండాలి; దీన్ని యతి అంటారు.

సూత్రం 1

యతిస్థానం ప్రతి ఛందస్సుకూ నిర్ణీతం — ఆటవెలది, తేటగీతిలలో నాలుగవ గణపు మొదటి అక్షరం.

The first syllable of the line and one at a fixed later position must echo each other. In āṭavelaḍi and tēṭagīti that position is the first syllable of the fourth gaṇa.

యతి అంటే విరామం అని కూడా అర్థం — పాదాన్ని అక్కడ కొంచెం ఆపి చదవాలి. మైత్రి అంటే అదే అక్షరం కానక్కరలేదు; సవర్ణమైతే చాలు. అ-ఆ, ఇ-ఈ, ఉ-ఊ లకు మైత్రి; ఒకే వర్గంలోని క-ఖ-గ-ఘ లకు మైత్రి; క-కృ, ప-ప్ర వంటి ఒత్తులకూ మైత్రి.

Yati also means a pause: you rest the voice there. The echo does not demand the identical letter, only a related one — a with ā, i with ī, u with ū; any two consonants of the same varga (క ఖ గ ఘ); and a plain consonant with its conjunct (ప with ప్ర).

నాలుగు పాదాల రెండవ అక్షరం ఒకటే అయి ఉండాలి; దీన్ని ప్రాస అంటారు.

సూత్రం 2

సుమతీ శతకపు పద్యంలో నాలుగు పాదాలలోనూ ద్వితీయాక్షరం ఒకటే వినిపిస్తుంది.

The second syllable of all four pādas must be the same consonant. That is prāsa — Telugu rhymes near the beginning of the line, not at the end.

ఇంగ్లిష్ కవిత్వం పాదపు చివర ప్రాస వేస్తుంది; తెలుగు పాదపు మొదట్లో వేస్తుంది. అందుకే తెలుగు పద్యం వింటుంటే ప్రతి పాదమూ ఒకే శబ్దంతో మొదలైనట్టు అనిపిస్తుంది. ప్రాసాక్షరం ముందున్న అచ్చు కూడా అన్ని పాదాలలో ఒకే పొడవు ఉండాలి.

English rhymes at the end of the line; Telugu rhymes at the front. That is why the four lines of a padya seem to start from the same sound. The vowel before the prāsa consonant must also keep the same length in every line.

వృత్తాలలో గణం, యతి, ప్రాస మూడూ నియతం; జాతులలో కూడా ప్రాస నియతం; ఉపజాతులలో ప్రాస నియమం లేదు.

సూత్రం 3

ఉత్పలమాల, చంపకమాల, శార్దూలం, మత్తేభం — వృత్తాలు. కందం, ద్విపద — జాతులు. ఆటవెలది, తేటగీతి, సీసం — ఉపజాతులు.

Vṛttas fix gaṇa, yati and prāsa alike; the jātis fix prāsa too; the upajātis have no prāsa rule at all.

ఇదే మూడు తరగతులను వేరు చేసే గీత. వృత్తం సంస్కృతం నుంచి వచ్చినది — అక్షరాలను లెక్కపెడుతుంది, నాలుగు పాదాలూ ఒకేలా ఉంటాయి. జాతి, ఉపజాతి తెలుగు సొంతం — మాత్రలను లెక్కపెడతాయి. ఉపజాతిలో ప్రాస అవసరం లేదు కాబట్టి కవికి వెసులుబాటు ఎక్కువ; అందుకే వేమన, తిక్కన వంటివారు వాటిని విరివిగా వాడారు.

That is the line dividing the three classes. A vṛtta comes from Sanskrit, counts syllables, and repeats the same shape in all four pādas. The jātis and upajātis are Telugu's own and count mātrās. Because an upajāti need not rhyme, it leaves the poet far freer — which is why Vemana and Tikkana used them so heavily.

ప్రాస నియమం లేని ఉపజాతులలో యతి స్థానంలో ప్రాసయతి చెల్లుతుంది.

సూత్రం 4

యతిమైత్రి కుదరనప్పుడు, యతిస్థానంలోని అక్షరాన్ని పాదపు ద్వితీయాక్షరంతో ప్రాసగా కలిపితే సరిపోతుంది.

Where the upajātis cannot manage a true yati, a prāsayati is accepted instead: the syllable at the yati position rhymes with the line's second syllable.

ప్రక్రియ · Step by step

విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ — యతి ఎక్కడ?

వి-శ్వ / దా-భి / రా-మ / వి-ను-ర / వే-మ — అయిదు గణాలుగా విభజన (ఆటవెలది నాలుగవ పాదం)
హ / హ / హ / న / హ — U I, U I, U I, I I I, U I — అన్నీ సూర్యగణాలే
పాదపు మొదటి అక్షరం = వి — యతికి ఒక కొన
నాలుగవ గణపు మొదటి అక్షరం = వి — యతిస్థానం — 'వినుర' లోని వి
వి — వి — అదే అక్షరం; యతిమైత్రి కుదిరింది

ప్రాస ఉందా లేదా — ఎలా చూడాలి

నాలుగు పాదాల ద్వితీయాక్షరాలను వరుసగా రాయండి — మొదటి మెట్టు
నాలుగూ ఒకటే → ప్రాస ఉంది — వృత్తం లేదా జాతి (కందం, ద్విపద)
నాలుగూ వేరు → ప్రాస లేదు — ఉపజాతి — ఆటవెలది, తేటగీతి, సీసం
పాదాల పొడవు ఒకటేనా చూడండి — అన్నీ సమానమైతే వృత్తం వైపు, కాకుంటే ఉపజాతి వైపు

అభ్యాసం · Practice

తెలుగు పద్యంలో ప్రాస ఏ అక్షరానికి సంబంధించినది? Which syllable does Telugu prāsa govern?

ఆటవెలది, తేటగీతిలలో యతిస్థానం ఎక్కడ? Where does the yati fall in āṭavelaḍi and tēṭagīti?

ఏ తరగతిలో ప్రాస నియమం ఉండదు? Which class has no prāsa rule?

యతిమైత్రి కుదరనప్పుడు ఉపజాతులలో ________ చెల్లుతుంది. What is accepted in the upajātis when a true yati cannot be managed?

ఛందస్సును దాని తరగతితో జతపరచండి. Match each metre with its class.