వ్యాకరణ సూత్రాలు · Grammar Rules
తెలుగు వ్యాకరణంలోని 124 సూత్రాలు — ప్రకరణ క్రమంలో. 124 rules of Telugu grammar, organised by topic.
సంధి ప్రకరణము
- రెండు పదాలు కలిసినప్పుడు మొదటి పదపు చివరి అచ్చుకూ, రెండవ పదపు మొదటి అచ్చుకూ కలిపి ఒకే అచ్చు (ఏకాదేశము) ఏర్పడటాన్ని సంధి అంటారు.రామ + అయ్య = రామయ్య; మేన + అత్త = మేనత్త.Sandhi is what happens at the seam of two words: the final vowel of the first and the initial vowel of the second are replaced by a single vowel.
- సంధి కార్యం ఎప్పుడూ జరిగితే నిత్యము, జరిగినా జరగకపోయినా సరిపోతే వైకల్పికము (విభాష), కొన్ని చోట్ల జరిగి కొన్ని చోట్ల జరగక మరికొన్ని చోట్ల వేరే కార్యం వస్తే బహుళము అంటారు.ఉత్వ సంధి నిత్యము; ఏమ్యాదుల ఇత్వ సంధి వైకల్పికము; అత్వ సంధి బహుళము.A rule may apply always (nitya), optionally (vaikalpika), or irregularly with exceptions and substitutes (bahuḷa). Telugu grammars label every sandhi this way.
- తెలుగు హల్లులలో క, చ, ట, త, ప అనేవి పరుషములు; గ, జ, డ, ద, బ అనేవి సరళములు; మిగిలిన హల్లులన్నీ స్థిరములు.పరుషములు: కలము, చెట్టు, టెంకి, తలుపు, పులి. సరళములు: గడ్డి, జడ, డబ్బు, దారి, బడి.Telugu consonants are grouped as paruṣa (k, c, ṭ, t, p), saraḷa (g, j, ḍ, d, b), and sthira (all the rest). Most sandhi rules are stated in these terms.
- పదాంతంలో ఉండే న్ కారాన్ని ద్రుతము అంటారు; ద్రుతం చివర ఉన్న పదాలు ద్రుత ప్రకృతికములు, ద్రుతం లేని పదాలు కళలు.ద్రుత ప్రకృతికములు: వచ్చెన్, చేసెన్, కొఱకున్. కళలు: రాముడు, పులి, ఇల్లు.A word-final n is called the druta. Words that carry it (mainly finite verbs and some particles) are druta-prakṛtika; all others are kaḷa. Several sandhis apply only after a druta.
- ఉత్తునకచ్చు పరంబగునపుడు సంధియగు — పదాంతంలోని హ్రస్వ ఉకారానికి అచ్చు పరమైనప్పుడు సంధి నిత్యంగా జరుగుతుంది; ఉకారం పోయి పరమైన అచ్చే నిలుస్తుంది.రాముడు + అతడు = రాముడతడు; అతడు + ఎక్కడ = అతడెక్కడ; మనము + ఉంటిమి = మనముంటిమి.Utva-sandhi: a final short u is dropped before any vowel and the following vowel takes its place. This is the commonest Telugu sandhi and it applies without exception.
- ప్రథమా విభక్తి ప్రత్యయాలైన డు, ము, వు, లు లలోని ఉకారానికి కూడా ఉత్వ సంధియే వర్తిస్తుంది.వాడు + ఇచ్చెను = వాడిచ్చెను; పుస్తకము + ఇది = పుస్తకమిది; పువ్వు + అందము = పువ్వందము.The u of the nominative endings ḍu, mu, vu, lu drops before a vowel just like any other final u.
- అత్తునకు సంధి బహుళంబుగానగు — పదాంతంలోని హ్రస్వ అకారానికి అచ్చు పరమైనప్పుడు సంధి బహుళంగా జరుగుతుంది.మేన + అల్లుడు = మేనల్లుడు; రామ + అయ్య = రామయ్య; ఊర + అవతల = ఊరవతల.Atva-sandhi: a final short a coalesces with a following vowel, but only bahuḷam — sometimes the two words simply stay apart instead.
- ఏమ్యాదుల యిత్తునకు సంధి వైకల్పికముగానగు — ఏమి, మఱి, అది, ఇది వంటి ఏమ్యాది పదాల చివరి ఇకారానికి సంధి వికల్పంగా జరుగుతుంది.ఏమి + అంటివి = ఏమంటివి (సంధి) / ఏమి యంటివి (సంధి లేదు); మఱి + ఒకటి = మఱొకటి.Itva-sandhi: the final i of ēmi, maṟi and their class optionally merges with a following vowel; when it does not, a y-glide appears instead.
- క్రియాపదముల యిత్తునకు సంధి బహుళముగానగు — క్రియాపదాల చివరి ఇకారానికి అచ్చు పరమైనప్పుడు సంధి బహుళంగా జరుగుతుంది.వచ్చితిమి + అని = వచ్చితిమని; చేసితిని + అట = చేసితినట.The final i of a finite verb also merges with a following vowel, but bahuḷam — with exceptions.
- సంధి లేని చోట స్వరంబు కంటె పరంబైన స్వరంబునకు యడాగమంబగు — సంధి జరగని చోట రెండు అచ్చుల మధ్య య్ ఆగమంగా వచ్చి చేరుతుంది.మా + అమ్మ = మాయమ్మ; ఈ + ఊరు = ఈయూరు; ఏమి + అంటివి = ఏమి యంటివి.Yaḍāgama: where two vowels meet and no coalescence happens, a y is inserted between them.
- ఆ, ఈ, ఏ అనే మూడు సర్వనామాలను త్రికము అంటారు; త్రికం తర్వాత అసంయుక్త హల్లు వస్తే ఆ హల్లుకు ద్విత్వం బహుళంగా వస్తుంది.ఆ + కడ → ఆ + క్కడ; ఈ + చోటు → ఈ + చ్చోటు.The three deictics ā, ī, ē form the trika. A single consonant after them doubles — the first half of trika-sandhi.
- ద్విత్వమైన హల్లు పరమైనప్పుడు త్రికంలోని ఆచ్చిక దీర్ఘం హ్రస్వమవుతుంది — ఇదే త్రిక సంధి రెండవ భాగం.ఆ + కడ = అక్కడ; ఈ + కడ = ఇక్కడ; ఏ + కడ = ఎక్కడ; ఆ + చోటు = అచ్చోటు.Once the consonant has doubled, the long vowel of the trika shortens: ā + kaḍa → akkaḍa (there), ī + kaḍa → ikkaḍa (here), ē + kaḍa → ekkaḍa (where).
- ప్రథమ మీది పరుషములకు గసడదవలు బహుళంబుగానగు — ప్రథమా విభక్తి పదం తర్వాత వచ్చే క, చ, ట, త, ప లు వరుసగా గ, స, డ, ద, వ లుగా మారతాయి.వాడు + కొట్టె = వాడు గొట్టె; అతడు + చెప్పె = అతడు సెప్పె; తమ్ముడు + పోయె = తమ్ముడు వోయె.Gasaḍadava: after a nominative form the hard consonants k, c, ṭ, t, p soften to g, s, ḍ, d, v. Note that c goes to s, not j.
- ద్వంద్వంబునందు పదంబుల మీది పరుషములకు గసడదవలగు — ద్వంద్వ సమాసంలో ఉత్తరపదం మొదట ఉన్న పరుషానికి కూడా గసడదవలు వస్తాయి.కూర + కాయలు = కూరగాయలు; తల్లి + తండ్రి = తల్లిదండ్రులు; కాలు + చేతులు = కాలుసేతులు.The same softening happens inside a dvandva compound: kūra + kāyalu → kūragāyalu (vegetables), talli + taṇḍri → tallidaṇḍrulu (parents).
- ద్రుతప్రకృతికంబుల మీది పరుషములకు సరళంబులగు — ద్రుత ప్రకృతిక పదం తర్వాత వచ్చే పరుషాలు సరళాలుగా (గ, జ, డ, ద, బ) మారతాయి; ఇది సరళాదేశ సంధి.వచ్చెన్ + కాక = వచ్చెంగాక; పూచెన్ + కలువ = పూచెంగలువ.Saraḷādēśa: after a word ending in the druta n, a following hard consonant becomes its voiced counterpart (k→g, c→j, ṭ→ḍ, t→d, p→b).
- ఆదేశ సరళాల ముందున్న ద్రుతానికి బిందువు గానీ సంశ్లేష గానీ వికల్పంగా వస్తుంది.వచ్చెన్ + గాక = వచ్చెంగాక / వచ్చెఁగాక.The druta itself then shows up either as an anusvāra (ం) or as the half-nasal (ఁ), the poet's choice.
- ఒకే పదం అర్థ విశేషం కోసం రెండవసారి వచ్చినప్పుడు ఆ రెండవ పదాన్ని ఆమ్రేడితం అంటారు; అచ్చు తర్వాత ఆమ్రేడితం వస్తే సంధి తరచుగా జరుగుతుంది.ఔర + ఔర = ఔరౌర; ఏమి + ఏమి = ఏమేమి; అప్పుడు + అప్పుడు = అప్పుడప్పుడు.When a word is repeated for emphasis the second copy is the āmrēḍita, and the two usually run together: appuḍu + appuḍu → appuḍappuḍu (now and then).
- కడ, చివర, తుద, నడుమ మొదలైన పదాలకు ఆమ్రేడితం పరమైనప్పుడు, మొదటి అచ్చు తర్వాతి వర్ణాలన్నిటికీ ద్విరుక్త టకారం (ట్ట) ఆదేశమవుతుంది.కడ + కడ = కట్టకడ; చివర + చివర = చిట్టచివర; తుద + తుద = తుట్టతుద; నడుమ + నడుమ = నట్టనడుమ.With kaḍa, civara, tuda, naḍuma the repeated form contracts to a doubled ṭṭ: naḍuma + naḍuma → naṭṭanaḍuma (right in the middle).
- కర్మధారయంబునందు ఉత్తునకు అచ్చు పరంబగునపుడు టుగాగమంబగు — కర్మధారయ సమాసంలో ఉకారాంత పదం తర్వాత అచ్చు వస్తే ట్ ఆగమంగా చేరుతుంది.చిగురు + ఆకు = చిగురుటాకు; పూవు + ఇల్లు = పూవుటిల్లు; నిగ్గు + అద్దము = నిగ్గుటద్దము.Ṭugāgama: inside a karmadhāraya compound a ṭ is inserted between a u-final word and a following vowel — cigaru + āku → ciguruṭāku (tender leaf).
- పేదాదులకు స్త్రీసమంబగు ఉత్తరపదంబు పరంబగునపుడు రుగాగమంబగు — పేద, ముద్ద, బీద వంటి పదాలకు స్త్రీవాచక ఉత్తరపదం చేరినప్పుడు ర్ ఆగమంగా వస్తుంది.పేద + ఆలు = పేదరాలు; ముద్ద + ఆలు = ముద్దరాలు; బీద + ఆలు = బీదరాలు.Rugāgama: before a feminine second member, words of the pēda class insert an r — pēda + ālu → pēdarālu (a poor woman).
- తత్సమ పదాలకు కూడా ఆలు శబ్దం పరమైనప్పుడు రుగాగమం వచ్చి స్త్రీవాచక రూపం ఏర్పడుతుంది.ధీర + ఆలు = ధీరురాలు; జ్ఞాని + ఆలు = జ్ఞానురాలు; గుణవంతుడు → గుణవంతురాలు.The same r-insertion makes feminines from Sanskrit loans: dhīra → dhīrurālu, guṇavantuḍu → guṇavanturālu.
- సమాసంలో ఉకారాంత పదానికి అచ్చు పరమైనప్పుడు కొన్నిచోట్ల న్ ఆగమంగా చేరుతుంది; ఇది నుగాగమ సంధి.రాజు + ఆజ్ఞ = రాజునాజ్ఞ.Nugāgama: in some compounds an n is inserted between a u-final word and a following vowel — rāju + ājña → rājunājña (the king's command).
- కర్మధారయంబునందు మువర్ణమునకు పుంపులగు — కర్మధారయ సమాసంలో పూర్వపదపు 'ము' వర్ణానికి 'పు' గానీ 'ంపు' గానీ ఆదేశమవుతుంది.సరసము + మాట = సరసపు మాట; బంగారము + గొలుసు = బంగారపు గొలుసు.Puṁpvādēśa: the -mu of the first member of a karmadhāraya becomes -pu (or -ṁpu) — baṅgāramu + golusu → baṅgārapu golusu (a gold chain).
- మువర్ణాంత పదానికి లు, ల, న అనేవి పరమైనప్పుడు 'ము' లోపించి, ముందున్న అచ్చు దీర్ఘమవుతుంది.పుస్తకము + లు = పుస్తకాలు; గ్రామము + లు = గ్రామాలు; గ్రామము + న = గ్రామాన.Lulanala-sandhi: before the plural -lu, the oblique -la, or the locative -na, a final -mu drops and the preceding vowel lengthens — pustakamu + lu → pustakālu (books).
- తత్సమ పదాలలో అ, ఇ, ఉ, ఋ లలో ఏదైనా అదే జాతి అచ్చుతో కలిస్తే రెండూ కలిసి దీర్ఘమవుతాయి — ఇది సవర్ణదీర్ఘ సంధి.రామ + ఆలయము = రామాలయము; గిరి + ఇంద్రుడు = గిరీంద్రుడు; గురు + ఉపదేశము = గురూపదేశము.Savarṇadīrgha: in tatsama words two vowels of the same class fuse into the corresponding long vowel — rāma + ālayamu → rāmālayamu (Rāma's temple).
- అ, ఆ లకు ఇ/ఈ, ఉ/ఊ, ఋ లు పరమైనప్పుడు వరుసగా ఏ, ఓ, అర్ లు ఏకాదేశమవుతాయి — ఇది గుణ సంధి.దేవ + ఇంద్రుడు = దేవేంద్రుడు; సూర్య + ఉదయము = సూర్యోదయము; మహా + ఋషి = మహర్షి.Guṇa-sandhi: a/ā plus i, u, or ṛ gives ē, ō, or ar — sūrya + udayamu → sūryōdayamu (sunrise).
- అ, ఆ లకు ఏ/ఐ పరమైతే ఐ; ఓ/ఔ పరమైతే ఔ ఏకాదేశమవుతుంది — ఇది వృద్ధి సంధి.ఏక + ఏకము = ఏకైకము; మహా + ఐశ్వర్యము = మహైశ్వర్యము; దివ్య + ఔషధము = దివ్యౌషధము.Vṛddhi-sandhi: a/ā plus ē/ai gives ai, and plus ō/au gives au — ēka + ēkamu → ēkaikamu (one and only).
- ఇ, ఉ, ఋ లకు అసవర్ణమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు వరుసగా య్, వ్, ర్ లు ఆదేశమవుతాయి — ఇది యణాదేశ సంధి.అతి + అంతము = అత్యంతము; మను + అంతరము = మన్వంతరము; పితృ + ఆర్జితము = పిత్రార్జితము.Yaṇādēśa: i, u, ṛ become the glides y, v, r before an unlike vowel — ati + antamu → atyantamu (extreme).
- తత్సమ పదాంతంలోని విసర్గకు మృదువర్ణం గానీ అచ్చు గానీ పరమైనప్పుడు అది ఓకారంగా గానీ సకారంగా గానీ మారుతుంది — ఇది విసర్గ సంధి.మనః + రథము = మనోరథము; తపః + వనము = తపోవనము; నమః + కారము = నమస్కారము.Visarga-sandhi: a final visarga turns into ō before voiced sounds and into s before certain hard ones — manaḥ + rathamu → manōrathamu (a heart's wish).
- పదాంతంలోని క్, చ్, ట్, త్, ప్ లకు అచ్చు గానీ మృదువర్ణం గానీ పరమైనప్పుడు అవి వరుసగా గ్, జ్, డ్, ద్, బ్ లుగా మారతాయి — ఇది జశ్త్వ సంధి.వాక్ + ఈశుడు = వాగీశుడు; అప్ + జము = అబ్జము; సత్ + ఆనందము = సదానందము.Jaśtva: a final unvoiced stop becomes voiced before a vowel or voiced sound — vāk + īśuḍu → vāgīśuḍu (lord of speech).
- పదాంతంలోని క్, చ్, ట్, త్, ప్ లకు అనునాసికం పరమైనప్పుడు అవి తమ తమ వర్గపు అనునాసికాలుగా మారతాయి — ఇది అనునాసిక (పరసవర్ణ) సంధి.వాక్ + మయము = వాఙ్మయము; షట్ + మాసములు = షణ్మాసములు; సత్ + మార్గము = సన్మార్గము.Anunāsika-sandhi: before a nasal, a final stop becomes the nasal of its own class — sat + mārgamu → sanmārgamu (the right path).
- సకారానికీ తవర్గానికీ శకారం గానీ చవర్గం గానీ పరమైనప్పుడు అవి శకారంగా, చవర్గంగా మారతాయి — ఇది శ్చుత్వ సంధి.సత్ + చరిత్ర = సచ్చరిత్ర; సత్ + చిత్ = సచ్చిత్.Ścutva: s and the t-series become ś and the c-series before ś or a c-sound — sat + caritra → saccaritra (good conduct).
- పదాంతంలోని మ్ కారానికి హల్లు పరమైనప్పుడు దానికి అనుస్వారం (ం) ఆదేశమవుతుంది — ఇది అనుస్వార సంధి.సమ్ + తోషము = సంతోషము; సమ్ + కల్పము = సంకల్పము; సమ్ + గీతము = సంగీతము.Anusvāra-sandhi: a final m before a consonant is written as the anusvāra dot — sam + tōṣamu → santōṣamu (joy).
- ర, ఱ అనేవి తెలుగులో వేర్వేరు అక్షరాలు; ఱ (బండి ఱ) నేటి వాడుక రాతలో దాదాపు లుప్తమైనా ప్రాచీన కావ్యాలలో, వ్యాకరణ సూత్రాలలో దాని ఉచ్చారణ, రాత రెండూ నియతంగా పాటించాలి.ఱ ఉన్న పదాలు: కొఱకు, మఱి, వేఱు, ఏఱు, ఱెక్క. ర ఉన్న పదాలు: రాముడు, ఊరు, పేరు.Telugu distinguishes ra from ṟa (baṇḍi ṟa). The letter has dropped out of modern print, but classical texts and grammar rules keep it — koṟaku, maṟi, vēṟu.
- ల, ళ అనేవి వేర్వేరు అక్షరాలు; వీటి భేదం అర్థభేదాన్ని కూడా కలిగిస్తుంది కాబట్టి రాతలో జాగ్రత్తగా పాటించాలి.కల (స్వప్నము) — కళ (శిల్పాది విద్య); కళ్ళు, పళ్ళు, ఇళ్ళు, వెళ్ళు, ముళ్ళు.La and ḷa are separate letters and the difference carries meaning: kala is a dream, kaḷa is an art. Spell kaḷḷu (eyes), paḷḷu (teeth), iḷḷu (houses) with ḷ.
నామ-విభక్తి ప్రకరణము
- ఒక వస్తువును, వ్యక్తిని, గుణాన్ని లేదా భావాన్ని తెలిపే పదం నామవాచకం; దానికి లింగం, వచనం, విభక్తి అనే మూడు ధర్మాలు ఉంటాయి.రాముడు, సీత, పుస్తకము, అందము — ఇవన్నీ నామవాచకాలు.A noun names a person, thing, quality, or idea, and carries three properties: gender, number, and case.
- తెలుగు నామవాచకాలలో మౌలికమైన విభజన మహత్తు–అమహత్తు; బుద్ధి కలిగిన మనుష్యులను, దేవతలను తెలిపేవి మహత్తు, మిగిలినవన్నీ — జంతువులు, వస్తువులు, భావాలు — అమహత్తు.మహత్తు: రాముడు, సీత, ఉపాధ్యాయుడు. అమహత్తు: పులి, పుస్తకము, కొండ.The deepest split in Telugu is mahat (rational: humans and gods) versus amahat (everything else). Almost every agreement rule in the language turns on it.
- ఏకవచనంలో పురుషవాచకం మాత్రమే మహత్తు; స్త్రీవాచకం కూడా అమహత్తుతో కలిసి 'అది' అనే సర్వనామాన్ని పొందుతుంది.అతడు వచ్చాడు (మహత్తు); అది వచ్చింది — సీత, పులి, బండి అన్నిటికీ ఒకటే.In the singular only masculine humans count as mahat; feminine nouns pattern with the non-rational and take adi.
- బహువచనంలో మాత్రం పురుషులూ స్త్రీలూ కలిసి మహత్తు అవుతారు; అప్పుడు 'వారు' అనే సర్వనామం, మహత్ క్రియారూపం వస్తాయి.ఆ ముగ్గురు వచ్చారు; పిల్లలు వచ్చారు (మహత్తు) — పుస్తకాలు వచ్చాయి (అమహత్తు).In the plural men and women together are mahat and take vāru with the mahat verb form, while things take avi: pillalu vaccāru but pustakālu vaccāyi.
- వచనం ఏకవచనం, బహువచనం అని రెండు; బహువచనానికి 'లు' ప్రత్యయం చేరుతుంది.పులి – పులులు; పుస్తకము – పుస్తకాలు; ఇల్లు – ఇళ్ళు.Number is singular or plural, the plural being marked by -lu.
- బహువచన 'లు' చేరినప్పుడు కొన్ని పదాల చివరి అక్షరం మారుతుంది; ఈ మార్పులను వాడుక ద్వారానే గుర్తుంచుకోవాలి.ఇల్లు – ఇళ్ళు; కన్ను – కళ్ళు; చెట్టు – చెట్లు; రాయి – రాళ్ళు; పువ్వు – పువ్వులు.Many stems change shape before -lu: illu → iḷḷu (houses), kannu → kaḷḷu (eyes), ceṭṭu → ceṭlu (trees), rāyi → rāḷḷu (stones).
- నామవాచకానికీ క్రియకూ, నామవాచకానికీ మరో నామవాచకానికీ ఉన్న సంబంధాన్ని తెలిపే ప్రత్యయమే విభక్తి; తెలుగులో ఏడు విభక్తులు, వాటితో పాటు సంబోధన ప్రథమా విభక్తి ఉన్నాయి.ప్రథమా, ద్వితీయా, తృతీయా, చతుర్థీ, పంచమీ, షష్ఠీ, సప్తమీ, సంబోధన ప్రథమా.A vibhakti is the ending that shows how a noun relates to the verb or to another noun. Telugu counts seven cases plus a vocative.
- ప్రథమా విభక్తికి డు, ము, వు, లు అనేవి ప్రత్యయాలు; ఇది కర్తను, పేరును తెలుపుతుంది.రాముడు వచ్చాడు; పుస్తకము ఉంది; పువ్వు విచ్చింది; పిల్లలు ఆడారు.The first case (ḍu, mu, vu, lu) is the citation and subject form: rāmuḍu vaccāḍu — Rāma came.
- ద్వితీయా విభక్తికి ని(న్), ను(న్), ల(న్), కూర్చి, గుఱించి అనేవి ప్రత్యయాలు; ఇది కర్మను తెలుపుతుంది.రాముని చూచితిని; పుస్తకమును చదివితిని; ధర్మము గుఱించి చెప్పెను.The second case (ni, nu, guṟinci) marks the direct object: rāmuni cūcitini — I saw Rāma.
- తృతీయా విభక్తికి చేత(న్), చే(న్), తోడ(న్), తో(న్) అనేవి ప్రత్యయాలు; ఇది కరణాన్ని, కర్తను, సహయోగాన్ని తెలుపుతుంది.రామునిచేత చేయబడెను; కలముతో వ్రాసెను; మిత్రునితో వెళ్ళెను.The third case (cēta, tō) marks the instrument, the agent of a passive, and accompaniment: kalamutō vrāsenu — he wrote with a pen.
- చతుర్థీ విభక్తికి కొఱకు(న్), కై అనేవి ప్రత్యయాలు; ఇది ప్రయోజనాన్ని, ఉద్దేశాన్ని తెలుపుతుంది.రాముని కొఱకు వేచితిని; దేశము కై పోరాడెను.The fourth case (koṟaku, kai) marks purpose or benefit: rāmuni koṟaku — for Rāma's sake.
- పంచమీ విభక్తికి వలన(న్), కంటె(న్), పట్టి అనేవి ప్రత్యయాలు; ఇది హేతువును, అపాదానాన్ని, పోలికను తెలుపుతుంది.వర్షము వలన పంట పండెను; రాముని కంటె భీముడు బలవంతుడు.The fifth case (valana, kaṇṭe) marks cause, source, and comparison: rāmuni kaṇṭe — than Rāma.
- షష్ఠీ విభక్తికి కి(న్), కు(న్), యొక్క, లో, లోపల అనేవి ప్రత్యయాలు; ఇది సంబంధాన్ని, స్వామ్యాన్ని, కొన్నిచోట్ల గమ్యాన్ని తెలుపుతుంది.రామునికి ఇచ్చితిని; రాముని యొక్క గృహము; ఇంటిలో ఉన్నాడు.The sixth case (ki/ku, yokka, lō) covers possession and relation, and also the recipient: rāmuniki iccitini — I gave it to Rāma.
- సప్తమీ విభక్తికి అందు(న్), న(న్) అనేవి ప్రత్యయాలు; ఇది ఆధారాన్ని — స్థలాన్ని, కాలాన్ని, విషయాన్ని — తెలుపుతుంది.వనమునందు తిరిగెను; ఆ దినమున వచ్చెను; ధర్మమునందు నిష్ఠ.The seventh case (andu, na) is the locative of place, time, and topic: vanamunandu — in the forest.
- సంబోధన ప్రథమా విభక్తికి ఓ, ఓరీ, ఓయీ, ఓసీ అనేవి పూర్వ ప్రత్యయాలు; పిలిచేటప్పుడు నామవాచకపు చివరి అచ్చు దీర్ఘమవుతుంది.ఓ రామా! ఓ సీతా! ఓయీ బాలుడా! ఓ మిత్రమా!The vocative prefixes ō, ōrī, ōyī, ōsī and lengthens the final vowel of the noun: rāmuḍu → ō rāmā!
- విభక్తి ప్రత్యయం చేరక ముందు నామవాచకం ఒక ప్రత్యేక రూపాన్ని — వికారి రూపాన్ని — పొందుతుంది; అదే అన్ని విభక్తులకూ ఆధారమవుతుంది.రాముడు → రాముని-; పుస్తకము → పుస్తకము-/పుస్తకా-; ఇల్లు → ఇంటి-.Before any case ending a Telugu noun takes a single oblique stem which then serves every case: rāmuḍu → rāmuni-, illu → iṇṭi-.
- కొన్ని నిత్యవాడుక పదాల వికారి రూపాలు ప్రాతిపదికం కంటే బాగా భిన్నంగా ఉంటాయి; వీటిని విడిగా నేర్చుకోవాలి.ఇల్లు → ఇంటికి, ఇంటిలో; నీరు → నీటిలో; కన్ను → కంటికి; నోరు → నోటిలో.A few everyday nouns have irregular oblique stems: illu → iṇṭi-, nīru → nīṭi-, kannu → kaṇṭi-, nōru → nōṭi-.
- డు అంతమయ్యే మహద్వాచక పదాలు వికారి రూపంలో డు ను వదిలి 'ని' ని పొందుతాయి.రాముడు → రాముని, రామునికి; బాలుడు → బాలుని, బాలునికి; వాడు → వాని, వానికి.Masculine nouns in -ḍu drop it and take -ni in the oblique: rāmuḍu → rāmuni, rāmuniki.
- సర్వనామాలు ఉత్తమ పురుష, మధ్యమ పురుష, ప్రథమ పురుష అని మూడు పురుషాలలో ఉంటాయి; క్రియ వీటినే అనుసరించి రూపం పొందుతుంది.ఉత్తమ: నేను, మేము, మనము. మధ్యమ: నీవు, మీరు. ప్రథమ: అతడు, ఆమె, అది, వారు, అవి.Pronouns come in three persons, and the verb agrees with them: nēnu (I), nīvu (you), ataḍu (he).
- ఉత్తమ పురుష బహువచనంలో వినేవారిని కలుపుకొనే 'మనము', కలుపుకోని 'మేము' అని రెండు రూపాలు ఉన్నాయి.మనము వెళ్దాము (నీవూ నేనూ); మేము వెళ్తాము (నీవు కాదు).The first-person plural distinguishes inclusive manamu (you and I) from exclusive mēmu (we but not you).
- సర్వనామాలకు కూడా ప్రత్యేకమైన వికారి రూపాలు ఉంటాయి; వాటిపైనే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి.నేను → నన్ను, నాకు, నా-; నీవు → నిన్ను, నీకు, నీ-; అతడు → అతనిని, అతనికి; అది → దానిని, దానికి; వారు → వారికి; అవి → వాటికి.Pronouns have their own oblique stems: nēnu → nā-/nannu/nāku, nīvu → nī-/ninnu/nīku, adi → dāni-.
- ఆ, ఈ, ఏ అనే మూడు ఆధారాల నుంచి దూరపు, దగ్గరి, ప్రశ్నార్థక సర్వనామాలు క్రమంగా ఏర్పడతాయి.వాడు – వీడు – ఎవడు; అది – ఇది – ఏది; వారు – వీరు – ఎవరు; అక్కడ – ఇక్కడ – ఎక్కడ.The bases ā (that), ī (this), ē (which) generate matching sets: vāḍu/vīḍu/evaḍu, adi/idi/ēdi, akkaḍa/ikkaḍa/ekkaḍa.
- గౌరవం చూపవలసినప్పుడు ఏకవచన స్థానంలో బహువచన రూపాన్ని వాడటం తెలుగు మర్యాద; ఆయన, ఆమె, వారు, తమరు అనేవి గౌరవార్థక రూపాలు.గురువుగారు వచ్చారు (ఒక్కరే); ఆయన చెప్పారు; మీరు కూర్చోండి.Respect is shown by using the plural for one person: guruvugāru vaccāru — the teacher (sg.) came.
- విశేషణం నామవాచకానికి ముందు వచ్చి దాన్ని విశేషిస్తుంది; తెలుగు విశేషణం లింగ, వచన, విభక్తులను బట్టి మారదు.మంచి పుస్తకము – మంచి పుస్తకాలు – మంచి పిల్లలు; పెద్ద ఇల్లు – పెద్ద ఇళ్ళు.Adjectives precede their noun and never change form for gender, number, or case: mañci pustakamu, mañci pillalu.
- అమహద్వాచక సంఖ్యలు ఒకటి, రెండు, మూడు అని ఉంటాయి; అవి నామవాచకానికి ముందు వచ్చినప్పుడు ఒక, రెండు, మూడు అనే సంక్షిప్త రూపాలుగా నిలుస్తాయి.ఒకటి → ఒక పుస్తకము; రెండు పుస్తకాలు; మూడు ఇళ్ళు.Non-rational numerals are okaṭi, reṇḍu, mūḍu; before a noun okaṭi shortens to oka — oka pustakamu (one book).
- మనుష్యులను లెక్కించేటప్పుడు ప్రత్యేకమైన మహద్వాచక సంఖ్యలనే వాడాలి.ఒకడు / ఒకతె, ఇద్దరు, ముగ్గురు, నలుగురు, ఐదుగురు — ఆ ముగ్గురు వచ్చారు.People are counted with a separate set of numerals: okaḍu/okate, iddaru, mugguru, naluguru, aiduguru — never reṇḍu, mūḍu.
- తత్సమ పదాలలో పురుషవాచకానికి ఉడు, స్త్రీవాచకానికి ఇ, ఆలు మొదలైనవి చేరి లింగ భేదాన్ని తెలుపుతాయి.నటుడు – నటి; గాయకుడు – గాయని; ధనవంతుడు – ధనవంతురాలు; బుద్ధిమంతుడు – బుద్ధిమంతురాలు.Sanskrit loans mark gender with -uḍu for males and -i or -ālu for females: naṭuḍu/naṭi, dhanavantuḍu/dhanavanturālu.
క్రియా ప్రకరణము
- క్రియకు మూలమైన రూపాన్ని ధాతువు అంటారు; ధాతువుకు కాల ప్రత్యయం, ఆ తర్వాత పురుష–వచన–లింగ ప్రత్యయం చేరి సమాపక క్రియ ఏర్పడుతుంది.చేయు (ధాతువు) + త + ఆను = చేసాను; వచ్చు + త + ఆడు = వచ్చాడు.A Telugu verb is root + tense marker + personal ending: cēyu + past + -ānu → cēsānu (I did).
- సమాపక క్రియ కర్తతో పురుష, వచన, లింగాలలో అన్వయించి వాక్యాన్ని ముగిస్తుంది.నేను చేసాను; నీవు చేసావు; అతడు చేసాడు; ఆమె చేసింది; వారు చేసారు.The finite verb agrees with its subject in person, number, and gender, and stands at the end of the sentence.
- తెలుగు క్రియకు భూతకాలం, వర్తమాన కాలం, భవిష్యత్ (తద్ధర్మార్థక) కాలం అని మూడు కాలాలు ఉన్నాయి.చేసాను (భూతం); చేస్తున్నాను (వర్తమానం); చేస్తాను (భవిష్యత్/తద్ధర్మం).Three tenses: past cēsānu, present cēstunnānu, and a future-cum-habitual cēstānu.
- భూతకాల క్రియ ధాతువుపై ఇ/త ప్రత్యయం చేరి ఏర్పడుతుంది; జరిగిపోయిన పనిని తెలుపుతుంది.చేసాను, చేసావు, చేసాడు, చేసింది, చేసాము, చేసారు, చేసాయి.The past tense: cēsānu, cēsāvu, cēsāḍu, cēsindi, cēsāmu, cēsāru, cēsāyi.
- వర్తమాన కాల క్రియ శత్రర్థక రూపానికి 'ఉండు' ధాతువు చేరి ఏర్పడుతుంది; ఇప్పుడు జరుగుతున్న పనిని తెలుపుతుంది.చేస్తూ + ఉన్నాను = చేస్తున్నాను; వస్తున్నాడు; చదువుతున్నారు.The present is built from the -tū participle plus uṇḍu: cēstū + unnānu → cēstunnānu (I am doing).
- తద్ధర్మార్థక క్రియ భవిష్యత్తులో జరిగే పనిని, అలవాటుగా జరిగే పనిని — రెండింటినీ ఒకే రూపంతో తెలుపుతుంది.నేను రేపు వస్తాను (భవిష్యత్); నేను రోజూ నడుస్తాను (అలవాటు).One form covers both future and habitual: nēnu rēpu vastānu (I will come tomorrow) and nēnu rōjū naḍustānu (I walk daily).
- మహద్ బహువచన కర్తకు క్రియ 'ఆరు' అనే ప్రత్యయాన్ని, అమహద్ బహువచన కర్తకు 'ఆయి' అనే ప్రత్యయాన్ని పొందుతుంది.పిల్లలు వచ్చారు; ఉపాధ్యాయులు చెప్పారు — పక్షులు వచ్చాయి; పుస్తకాలు పడ్డాయి.A mahat plural subject takes -āru on the verb, an amahat plural takes -āyi: pillalu vaccāru but pakṣulu vaccāyi.
- అమహద్ ఏకవచన కర్తకు క్రియ 'ఇంది' అనే ప్రత్యయాన్ని పొందుతుంది; స్త్రీవాచక ఏకవచనానికి కూడా ఇదే రూపమే.పులి వచ్చింది; బండి ఆగింది; సీత వచ్చింది.An amahat singular subject takes -indi, and a feminine singular uses the same form: sīta vaccindi (Sītā came).
- గ్రాంథిక భాషలోని క్రియారూపాలు వ్యావహారిక రూపాలకంటే భిన్నంగా ఉంటాయి; ప్రాచీన కావ్యాలు చదవాలంటే ఈ రెండు వరుసలూ తెలియాలి.గ్రాంథికం: చేసితిని, చేసితివి, చేసెను, చేసితిమి, చేసిరి. వ్యావహారికం: చేసాను, చేసావు, చేసాడు, చేసాము, చేసారు.Classical (grānthika) verb forms differ from modern spoken ones: cēsitini/cēsānu, cēsenu/cēsāḍu. Read both if you want the old poets.
- ఆజ్ఞార్థక క్రియ ఏకవచనంలో ధాతువుగానే నిలుస్తుంది; బహువచనంలోనూ గౌరవంలోనూ 'అండి' ప్రత్యయాన్ని పొందుతుంది.చేయి! – చేయండి! వెళ్ళు! – వెళ్ళండి! రా! – రండి!The imperative is the bare root in the singular and adds -aṇḍi for plural or respect: cēyi! / cēyaṇḍi!
- 'దాము' ప్రత్యయం చేరిన రూపం మాట్లాడేవారినీ వినేవారినీ కలుపుకొని చేసే ప్రార్థనను, ప్రతిపాదనను తెలుపుతుంది.చేద్దాము; వెళ్దాము; కూర్చుందాము.The hortative in -dāmu means 'let us': veḷdāmu (let's go), cēddāmu (let's do it).
- తద్ధర్మార్థక నిషేధం ధాతువుకు నేరుగా నిషేధ ప్రత్యయాలు చేరడం వల్ల ఏర్పడుతుంది; ఇది కాలాన్ని ప్రత్యేకంగా చెప్పదు.చేయను, చేయవు, చేయడు, చేయదు, చేయము, చేయరు.The tenseless negative attaches straight to the root: cēyanu (I don't/won't do), cēyaḍu (he doesn't/won't do).
- భూతకాల నిషేధానికి 'లేదు' అనే ఒకే రూపం అన్ని పురుషలకూ, వచనాలకూ, లింగాలకూ వాడబడుతుంది.నేను చేయలేదు; అతడు చేయలేదు; వారు రాలేదు.Past negation is invariable: cēyalēdu covers 'I did not do', 'he did not do', 'they did not do'.
- వర్తమాన కాల నిషేధం క్రియాజన్య నామానికి 'లేదు' చేరడం వల్ల ఏర్పడుతుంది.చేయడం లేదు; వర్షం పడడం లేదు; అతడు చదవడం లేదు.Present negation uses the verbal noun plus lēdu: ceyyaḍaṁ lēdu (is not doing).
- నిషేధాజ్ఞకు 'కు', 'కండి' ప్రత్యయాలు లేదా 'వద్దు' అనే పదం వాడబడతాయి.చేయకు! చేయకండి! అక్కడికి వెళ్ళవద్దు.Prohibition uses -ku/-kaṇḍi or vaddu: cēyaku! (don't do it), veḷḷavaddu (don't go).
- ఉనికిని తెలిపే 'ఉండు' ధాతువుకు నిషేధ రూపాలు లేడు, లేదు, లేరు, లేవు అని మహత్తు–అమహత్తు, వచనాన్ని బట్టి మారతాయి.అతడు ఇంట్లో లేడు; పుస్తకం లేదు; వారు లేరు; పండ్లు లేవు.The existential negative varies by class and number: lēḍu (he is not), lēdu (it is not), lēru (they, rational, are not), lēvu (they, non-rational, are not).
- క్త్వార్థక క్రియ (అసమాపకం) ఒక పని పూర్తయిన తర్వాత మరొక పని జరిగిందని తెలుపుతూ వాక్యంలోని క్రియలను వరుసగా కలుపుతుంది.చేసి, వచ్చి, తిని, చదివి — ఇంటికి వెళ్ళి, స్నానం చేసి, భోజనం చేసి, పడుకున్నాడు.The -i converb chains actions in sequence: veḷḷi, cēsi, tini … paḍukunnāḍu (he went, did, ate, and then slept).
- శత్రర్థక క్రియ 'తూ' ప్రత్యయాన్ని పొంది, రెండు పనులు ఒకేసారి జరుగుతున్నాయని తెలుపుతుంది.చేస్తూ, వస్తూ, పాడుతూ — పాటలు పాడుతూ నడిచాడు.The -tū participle marks simultaneous action: pāṭalu pāḍutū naḍicāḍu (he walked singing).
- చేదర్థక క్రియ 'తే' ప్రత్యయాన్ని పొంది షరతును తెలుపుతుంది.చేస్తే, వస్తే, చదివితే — నీవు వస్తే నేను చెబుతాను.The conditional in -tē means 'if': nīvu vastē nēnu cebutānu (if you come, I will tell you).
- అప్యర్థక క్రియ 'నా' ప్రత్యయాన్ని పొంది 'అయినప్పటికీ' అనే అర్థాన్ని తెలుపుతుంది.చేసినా, వచ్చినా, చదివినా — ఎంత చదివినా మరచిపోతున్నాడు.The concessive in -nā means 'even if': enta cadivinā maracipōtunnāḍu (however much he studies, he forgets).
- నామవాచకానికి ముందు వచ్చి దాన్ని విశేషించే క్రియారూపాన్ని క్రియా విశేషణం (కృదంతం) అంటారు; భూత, తద్ధర్మ, నిషేధ భేదాలతో మూడు రూపాలు ఉంటాయి.వచ్చిన మనిషి (భూతం); వచ్చే మనిషి (తద్ధర్మం); రాని మనిషి (నిషేధం).Relative participles come before the noun in three shapes: vaccina manuṣi (the man who came), vaccē manuṣi (the man who comes), rāni manuṣi (the man who does not come).
- ధాతువు నుంచి క్రియాజన్య నామం 'డం' ప్రత్యయంతో (గ్రాంథికంలో 'ట' ప్రత్యయంతో) ఏర్పడి, ఆ నామవాచకంలా అన్ని విభక్తులనూ పొందుతుంది.చేయడం, చదవడం, నడవడం; గ్రాంథికం: చేయుట, చదువుట — చదవడం మంచిది.Verbal nouns end in -ḍaṁ (classical -ṭa) and then decline like any noun: cadavaḍaṁ mañcidi (reading is good).
- ధాతువుకు 'ఇంచు', 'పించు' ప్రత్యయాలు చేరి, ఇతరులచేత పని చేయించే ప్రేరణార్థక క్రియ ఏర్పడుతుంది.చేయు → చేయించు; చదువు → చదివించు; తిను → తినిపించు; నడుచు → నడిపించు.Causatives add -iñcu/-piñcu: cadavu → cadiviñcu (make read/teach), tinu → tinipiñcu (feed).
- సామర్థ్యాన్ని 'గలను', అసామర్థ్యాన్ని 'లేను' అనే రూపాలు తెలుపుతాయి.చేయగలను – చేయలేను; ఎత్తగలడు – ఎత్తలేడు.Ability is -galanu and inability -lēnu: cēyagalanu (I can do), cēyalēnu (I cannot do).
- 'వచ్చు' అనే సహాయక క్రియ చేరినప్పుడు అనుమతిని లేదా సంభావ్యతను తెలుపుతుంది.లోపలికి రావచ్చు; ఇప్పుడు వెళ్ళవచ్చు; వర్షం పడవచ్చు.With vaccu the verb means 'may': lōpaliki rāvaccu (you may come in), varṣaṁ paḍavaccu (it may rain).
- ఆవశ్యకతను, కర్తవ్యాన్ని 'ఆలి' (గ్రాంథికంలో 'వలెను') అనే రూపం తెలుపుతుంది.చేయాలి, చదవాలి, వెళ్ళాలి; గ్రాంథికం: చేయవలెను.Obligation is -āli (classical -valenu): cadavāli (must study).
- ధాతువుకు 'బడు' అనే సహాయక క్రియ చేరి కర్మణి ప్రయోగం ఏర్పడుతుంది; తెలుగులో ఇది ప్రధానంగా గ్రంథ భాషలోనే వాడబడుతుంది.చేయబడింది; చెప్పబడింది; రామునిచేత విల్లు విరువబడెను.The passive adds baḍu: ceyyabaḍindi (it was done). In Telugu this is mainly a written-register construction.
- క్త్వార్థక రూపానికి కొను, పోవు, వేయు, ఉండు మొదలైన సహాయక క్రియలు చేరి పని పూర్తిని, తనకోసం చేయడాన్ని, హఠాత్తుగా జరగడాన్ని తెలుపుతాయి.చేసుకున్నాడు (తనకోసం); అయిపోయింది (పూర్తయింది); చెప్పేశాడు (చెప్పివేశాడు); చేసి ఉన్నాడు.Auxiliaries after the -i converb add aspect: cēsukunnāḍu (did it for himself), ayipōyindi (it got finished), ceppēśāḍu (he went and told).
- కొన్ని ధాతువుల భూతకాల రూపాలు అనియతంగా మారతాయి; వీటిని వాడుక ద్వారానే గుర్తుంచుకోవాలి.వచ్చు → వచ్చాడు, రా!; పోవు → పోయాడు, పో!; ఉండు → ఉన్నాడు; అగు → అయ్యాడు; తిను → తిన్నాడు; విను → విన్నాడు.Some verbs are irregular: vaccu → vaccāḍu (imperative rā!), pōvu → pōyāḍu, uṇḍu → unnāḍu, agu → ayyāḍu, tinu → tinnāḍu.
- వాక్యాన్ని పూర్తి చేసే క్రియ సమాపక క్రియ; పూర్తి చేయక మరో క్రియను ఆశ్రయించే క్త్వార్థక, శత్రర్థక, చేదర్థక, అప్యర్థక రూపాలు అసమాపక క్రియలు.సమాపకం: వెళ్ళాడు. అసమాపకం: వెళ్ళి, వెళ్తూ, వెళ్తే, వెళ్ళినా.A samāpaka verb ends the sentence; the converbs (-i, -tū, -tē, -nā) are asamāpaka and must lean on a following verb.
సమాస-తద్ధిత ప్రకరణము
- రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పదాలు మధ్యనున్న విభక్తిని కోల్పోయి ఒకే పదంగా కలిసిపోవడాన్ని సమాసం అంటారు; మొదటిది పూర్వపదం, రెండవది ఉత్తరపదం.రాజు యొక్క భటుడు (విగ్రహ వాక్యం) = రాజభటుడు (సమాసం).A samāsa is two words fused into one with the linking case suffix dropped. The expanded phrase that explains it is the vigraha-vākyam.
- ఏ పదం అర్థం ప్రధానమో దాన్ని బట్టి సమాసాలు నాలుగు తెగలు — ఉత్తరపదార్థ ప్రధానమైన తత్పురుష, పూర్వపదార్థ ప్రధానమైన అవ్యయీభావ, ఉభయపదార్థ ప్రధానమైన ద్వంద్వ, అన్యపదార్థ ప్రధానమైన బహువ్రీహి.రాజభటుడు (తత్పురుష); ప్రతిదినం (అవ్యయీభావ); తల్లిదండ్రులు (ద్వంద్వ); చక్రపాణి (బహువ్రీహి).Compounds are classified by which member carries the main sense: the second (tatpuruṣa), the first (avyayībhāva), both (dvandva), or a third thing outside (bahuvrīhi).
- పూర్వపదానికి ఏ విభక్తి లోపించిందో ఆ విభక్తి పేరుతోనే తత్పురుష సమాసాన్ని పిలుస్తారు.కృష్ణుని ఆశ్రయించినవాడు = కృష్ణాశ్రితుడు (ద్వితీయా); విద్యచేత హీనుడు = విద్యాహీనుడు (తృతీయా); దొంగల వలన భయము = దొంగభయము (పంచమీ).A tatpuruṣa is named after the case suffix that has been dropped: vidyācēta hīnuḍu → vidyāhīnuḍu is a tṛtīyā-tatpuruṣa.
- షష్ఠీ, సప్తమీ విభక్తులు లోపించిన తత్పురుష సమాసాలే తెలుగులో అత్యధికంగా కనిపిస్తాయి.రాజు యొక్క భటుడు = రాజభటుడు (షష్ఠీ); వనమునందు వాసము = వనవాసము (సప్తమీ).The genitive and locative tatpuruṣas are the commonest of all: rājabhaṭuḍu (the king's soldier), vanavāsamu (dwelling in the forest).
- విశేషణమూ విశేష్యమూ కలిసి, రెండూ ఒకే వస్తువును తెలుపుతూ ఏర్పడే సమాసం కర్మధారయం.నల్లని కలువ = నల్లకలువ; మంచి మాట = మంచిమాట; పెద్ద పులి = పెద్దపులి.A karmadhāraya joins a qualifier and its noun, both referring to one thing: nallani kaluva → nallakaluva (a blue lotus).
- ఉపమానం పూర్వపదంగా వచ్చి 'వంటి' అనే అర్థం లోపిస్తే అది ఉపమాన పూర్వపద కర్మధారయం.కమలము వంటి కన్నులు = కమలనయనములు; చంద్రుని వంటి ముఖము = చంద్రముఖము.When the first member is a simile and 'like' is dropped, the compound is an upamāna-pūrvapada karmadhāraya: kamalanayanamulu (lotus eyes).
- పూర్వపదాన్నే ఉత్తరపదంగా ఆరోపించి 'అనెడి' అనే అర్థం లోపిస్తే అది రూపక (అవధారణ పూర్వపద) సమాసం.సంసారము అనెడి సాగరము = సంసార సాగరము; విద్య అనెడి ధనము = విద్యాధనము.When one thing is identified with another and 'which is' is dropped, the compound is a rūpaka: saṁsāra sāgaramu (the ocean that is worldly life).
- సంఖ్యావాచకం పూర్వపదంగా వచ్చిన సమాసం ద్విగు సమాసం.మూడు లోకములు = ముల్లోకములు; తొమ్మిది గ్రహములు = నవగ్రహములు; ఏడుగురు ఋషులు = సప్తర్షులు.A dvigu has a numeral as its first member: mullōkamulu (the three worlds), navagrahamulu (the nine planets).
- రెండు పదాల అర్థమూ సమానంగా ప్రధానమై, మధ్య 'మరియు' అనే అర్థం లోపిస్తే అది ద్వంద్వ సమాసం.తల్లియు తండ్రియు = తల్లిదండ్రులు; కూరలు కాయలు = కూరగాయలు; అన్నయు తమ్ముడును = అన్నదమ్ములు.A dvandva coordinates two equally important members with 'and' understood: tallidaṇḍrulu (parents), kūragāyalu (vegetables).
- సమాసంలోని రెండు పదాలూ కాక, వాటిని ఆశ్రయించిన మూడవ వస్తువును తెలిపే సమాసం బహువ్రీహి.చక్రము పాణియందు కలవాడు = చక్రపాణి (విష్ణువు); నాలుగు ముఖములు కలవాడు = చతుర్ముఖుడు (బ్రహ్మ); మూడు కన్నులు కలవాడు = ముక్కంటి (శివుడు).A bahuvrīhi names something outside itself: cakrapāṇi is not the discus nor the hand but Viṣṇu, 'he who holds the discus'.
- అవ్యయం పూర్వపదంగా వచ్చి దాని అర్థమే ప్రధానమైన సమాసం అవ్యయీభావం; ఈ సమాసం మొత్తం అవ్యయంగానే నిలుస్తుంది.ప్రతిదినం; అనుదినం; యథాశక్తి; ఆజన్మం.An avyayībhāva has an indeclinable first member whose sense dominates, and the whole compound stays indeclinable: pratidinaṁ (every day), yathāśakti (as far as one is able).
- ఒక నామవాచకం నుంచి మరొక నామవాచకాన్ని పుట్టించే ప్రత్యయాన్ని తద్ధిత ప్రత్యయం అంటారు; తెలుగులో 'తనము' అనేది అత్యంత వాడుకైన తద్ధితం.పెద్ద → పెద్దతనము; చిన్న → చిన్నతనము; మంచి → మంచితనము; బంధువు → బంధుత్వము.A taddhita suffix makes a new noun from an old one. The commonest in Telugu is -tanamu: pedda → peddatanamu (greatness, seniority).
- తత్సమ పదాలకు 'త్వము', 'త' అనే తద్ధిత ప్రత్యయాలు చేరి భావ వాచకాలు ఏర్పడతాయి.గురువు → గురుత్వము; మధురము → మధురత; సమము → సమత; మహాన్ → మహత్త్వము.Sanskrit loans form abstract nouns with -tvamu and -ta: guruvu → gurutvamu (weight, gravity), samamu → samata (equality).
- వృత్తిని, నివాసాన్ని, సంబంధాన్ని తెలిపే 'వాడు', 'గాడు', 'రి' అనే తద్ధిత ప్రత్యయాలు వ్యక్తివాచక పదాలను ఏర్పరుస్తాయి.ఊరు → ఊరివాడు; పాట → పాటగాడు; కుమ్మరము → కుమ్మరి; జాలము → జాలరి.Agent and origin nouns are made with -vāḍu, -gāḍu, -ri: ūrivāḍu (a villager), pāṭagāḍu (a singer), kummari (a potter).
- తనంతట తాను నిలవక పదాలకు చేరి అర్థాన్ని విశేషించే పదాలు అవ్యయాలు; ఇవి లింగ, వచన, విభక్తులను బట్టి మారవు.కూడా (సమన్వయం); మాత్రం (నియమం); కాని, ఐతే (వ్యతిరేకం); ఐనా (అంగీకారం); ఏ (నిశ్చయం — వాడే వచ్చాడు).Particles (avyayamulu) never change form and only shade the meaning of the word they follow: kūḍā (also), mātraṁ (only), kāni (but), -ē (emphatic).
వాక్య-ఛందస్సు ప్రకరణము
- తెలుగు వాక్యంలో కర్త ముందు, కర్మ మధ్య, క్రియ చివర ఉండటం సహజ క్రమం.రాముడు (కర్త) పండును (కర్మ) తిన్నాడు (క్రియ).Telugu word order is Subject–Object–Verb, with the finite verb always last.
- పూర్ణ వాక్యానికి కర్తా క్రియా అవసరం; క్రియ కర్తతో పురుష, వచన, మహత్తు–అమహత్తు భేదాలలో అన్వయించి తీరాలి.పిల్లలు వచ్చారు (మహత్ బహువచనం); పక్షులు వచ్చాయి (అమహత్ బహువచనం); సీత వచ్చింది (అమహత్ ఏకవచనం).Every sentence needs a subject and a verb, and the verb must match the subject in person, number, and the mahat/amahat class.
- మహద్వాచక కర్మకు ద్వితీయా విభక్తి ప్రత్యయం తప్పనిసరి; అమహద్వాచక కర్మకు అది వైకల్పికం.రాముణ్ణి చూశాను (తప్పనిసరి); పుస్తకం చదివాను / పుస్తకాన్ని చదివాను (రెండూ సరి).A rational object must take the accusative (rāmuṇṇi cūśānu), while a non-rational object may go bare (pustakaṁ cadivānu).
- విధేయం నామవాచకమైనప్పుడు వర్తమానంలో 'ఉన్నది' అనే క్రియ చెప్పబడదు; ఉద్దేశ్యమూ విధేయమూ ప్రక్కప్రక్కన నిలిచి సమానార్థాన్ని తెలుపుతాయి.ఇది ఇల్లు; అతను ఉపాధ్యాయుడు; తెలుగు తీయనిది.With a noun predicate the present-tense copula is simply not said: idi illu (this is a house), atanu upādhyāyuḍu (he is a teacher).
- 'కాదు' అనేది సమానార్థాన్ని, 'లేదు' అనేది ఉనికిని లేదా పనిని నిరాకరిస్తుంది; ఈ భేదం తప్పక పాటించాలి.ఇది పుస్తకం కాదు (సమానార్థ నిషేధం); ఇక్కడ పుస్తకం లేదు (ఉనికి నిషేధం).Kādu denies identity, lēdu denies existence or occurrence: idi pustakaṁ kādu (this is not a book) versus pustakaṁ lēdu (there is no book).
- ప్రశ్న వాక్యం చివర 'ఆ' అనే ప్రత్యయం చేరడం వల్ల గానీ, ప్రశ్నార్థక పదం వాడడం వల్ల గానీ ఏర్పడుతుంది.నీవు వచ్చావా? — ఎవరు వచ్చారు? ఏమి చేశావు? ఎక్కడ ఉన్నాడు? ఎందుకు వెళ్ళాడు?Questions are made either with the final particle -ā (vaccāvā? did you come?) or with a question word (evaru, ēmi, ekkaḍa, enduku).
- పరోక్ష కథనానికి 'అని' అనే అవ్యయం వాడబడుతుంది; చెప్పబడిన మాట యథాతథంగా నిలిచి, ఆ తర్వాత అని చేరుతుంది.'నేను వస్తాను' అని చెప్పాడు; వర్షం వస్తుందని అనుకున్నాను.Reported speech is marked by ani placed after the quoted words, which keep their original form: 'nēnu vastānu' ani ceppāḍu.
- కర్త ప్రధానమైతే కర్తరి ప్రయోగం, కర్మ ప్రధానమైతే కర్మణి ప్రయోగం; తెలుగు సహజ నుడికారంలో కర్తరి ప్రయోగమే ఎక్కువ.కర్తరి: రాముడు విల్లు విరిచాడు. కర్మణి: రామునిచేత విల్లు విరువబడెను.Active voice foregrounds the agent, passive the object. Idiomatic Telugu strongly prefers the active.
- అసమాపక క్రియలతోనూ, క్రియా విశేషణాలతోనూ అనేక చిన్న వాక్యాలను ఒకే పెద్ద వాక్యంగా కూర్చడం తెలుగు నుడికారం.వర్షం పడడం వల్ల పొంగిన ఏఱు ఊరిని ముంచింది.Converbs and relative participles let many clauses ride on a single finite verb, which is how long Telugu sentences are built.
- తెలుగు రచనలో గ్రాంథిక, వ్యావహారిక అని రెండు వ్యవహారాలు ఉన్నాయి; ఒకే రచనలో ఈ రెండింటినీ కలపకుండా ఏదో ఒక వ్యవహారాన్నే స్థిరంగా పాటించాలి.గ్రాంథికం: అతడు గృహమునకు వచ్చెను. వ్యావహారికం: అతను ఇంటికి వచ్చాడు.Telugu writing has a classical register and a modern spoken-based one. Keep to one within a single piece of writing rather than mixing them.
- శబ్దం వల్ల అందం కలిగిస్తే శబ్దాలంకారం, అర్థం వల్ల అందం కలిగిస్తే అర్థాలంకారం.శబ్దాలంకారాలు: వృత్త్యనుప్రాస, ఛేకానుప్రాస, యమకం. అర్థాలంకారాలు: ఉపమ, రూపకం, ఉత్ప్రేక్ష, అతిశయోక్తి.Figures that please through sound are śabdālaṅkāra (alliteration, yamaka); those that please through sense are arthālaṅkāra (simile, metaphor, poetic fancy, hyperbole).
- ఛందస్సులో ప్రతి అక్షరాన్ని గురువు లేదా లఘువుగా లెక్కిస్తారు; దీర్ఘాక్షరం, అనుస్వార–విసర్గ కలిగినది, సంయుక్తాక్షరానికి ముందున్నది గురువు; మిగిలిన హ్రస్వాక్షరాలు లఘువులు.గురువు: రా, రాం, రక్ (రక్త లోని 'ర'). లఘువు: ర, ము, ది.Every syllable counts as guru (heavy) or laghu (light). Long vowels, syllables with anusvāra or visarga, and syllables before a conjunct are guru; the rest are laghu.
- మూడేసి అక్షరాల గణాలు ఎనిమిది — య, మ, త, ర, జ, భ, న, స; 'య మా తా రా జ భా న స ల గం' అనే సూత్రంతో వీటిని గుర్తుంచుకోవచ్చు.య = ల గు గు; మ = గు గు గు; త = గు గు ల; ర = గు ల గు; జ = ల గు ల; భ = గు ల ల; న = ల ల ల; స = ల ల గు.There are eight trisyllabic gaṇas — ya, ma, ta, ra, ja, bha, na, sa — remembered by the string 'ya mā tā rā ja bhā na sa la gaṁ'.
- పద్య పాదంలో నిర్ణీత స్థానంలోని అక్షరం పాదపు మొదటి అక్షరంతో మైత్రి కలిగి ఉండటం యతి; ప్రతి పాదంలోని రెండవ అక్షరం అన్ని పాదాలలోనూ ఒకటే ఉండటం ప్రాస.ఉత్పలమాలకు యతి పదవ అక్షరం; చంపకమాలకు పదకొండవ అక్షరం.Yati is the sound-echo between the first syllable of a line and a fixed later syllable; prāsa is the rule that the second syllable be identical in all four lines.
- వృత్తాలలో నాలుగు పాదాలకూ ఒకే గణ క్రమం ఉంటుంది; ఉత్పలమాల, చంపకమాల, శార్దూలం, మత్తేభం అనేవి తెలుగు కావ్యాలలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైనవి.ఉత్పలమాల: భ ర న భ భ ర వ, యతి 10. చంపకమాల: న జ భ జ జ జ ర, యతి 11. శార్దూలము: మ స జ స త త గ, యతి 13. మత్తేభము: స భ ర న మ య వ, యతి 14.In a vṛtta all four lines share one gaṇa sequence. The four favourites of Telugu poetry are utpalamāla, campakamāla, śārdūlam, and mattēbham.
- సూర్య, ఇంద్ర, చంద్ర గణాలతో నడిచే ఆటవెలది, తేటగీతి, సీసము అనేవి ఉపజాతులు; సూర్య గణాలు రెండు, ఇంద్ర గణాలు ఆరు, చంద్ర గణాలు పద్నాలుగు.తేటగీతి: ఒక సూర్య గణం, రెండు ఇంద్ర గణాలు, రెండు సూర్య గణాలు — నాలుగు పాదాలలోనూ ఇదే క్రమం.The upajātis — āṭaveladi, tēṭagīti, sīsamu — are counted in sūrya, indra, and candra gaṇas (two, six, and fourteen of them respectively).
- కంద పద్యం నాలుగు పాదాలది; ఒకటి మూడు పాదాలలో మూడేసి గణాలు, రెండు నాలుగు పాదాలలో ఐదేసి గణాలు ఉంటాయి; గణాలన్నీ చతుర్మాత్రలే.కందానికి బేసి గణ స్థానాలలో జ గణం రాకూడదు; రెండు, నాలుగు పాదాలలోని ఆరవ గణం జ గణమో నలమో కావాలి.The kanda has four lines: three gaṇas in lines 1 and 3, five in lines 2 and 4, all of four mātrās. It is the workhorse metre of Telugu narrative verse.