గణాలు
The gaṇas

గత పాఠంలో మూడేసి అక్షరాల ఎనిమిది గణాలు నేర్చుకున్నారు — య, మ, త, ర, జ, భ, న, స. అవి సంస్కృతం నుంచి వచ్చిన వృత్తాలకు పనికొస్తాయి. కానీ మీరు చిన్నప్పటి నుంచీ విన్న వేమన పద్యాలు, సుమతీ శతకం — అవి వృత్తాలు కావు. అవి తెలుగు సొంత నడకలు, వాటికి గణాలు వేరు.

Last lesson gave you the eight three-syllable gaṇas — య, మ, త, ర, జ, భ, న, స. Those measure the vṛttas Telugu borrowed from Sanskrit. But the verses you have actually heard all your life — Vemana, Sumatī Śatakam — are not vṛttas. They walk to a native Telugu rhythm, and that rhythm is counted with a different set of feet.

వృత్తాలలో అక్షరాలను లెక్కపెడతారు; దేశి ఛందస్సులో మాత్రలను లెక్కపెడతారు. అందుకే ఒక గణంలో అక్షరాల సంఖ్య మారినా, నడక మారదు — I I I కి, U I కి పలికే వ్యవధి ఒకటే.

Vṛttas count syllables; the native metres count mātrās. That is why one foot can have three syllables and another only two and the walk still stays even: I I I and U I take exactly the same time to say.

సూర్యగణం అంటే తేలికైన, వేగమైన అడుగు. 'వినుర' అంటే I I I — న గణం. 'వేమ' అంటే U I — హ గణం. వేమన పద్యపు చివరి పాదంలో ఈ రెండే తిరుగుతూ ఉంటాయి.

A sūrya gaṇa is the short, quick step. వినుర is I I I, a న; వేమ is U I, a హ. The closing line of every Vemana verse is nothing but these two, over and over.

ఇంద్రగణాలు సూర్యగణాల కంటే బరువైనవి — నాలుగు లేదా అయిదు మాత్రలు. మొదటి మూడు (నల, నగ, సల) నాలుగేసి అక్షరాలవి; చివరి మూడు (భ, ర, త) గత పాఠంలోని మూడక్షరాల గణాలే, ఇక్కడ మళ్ళీ కనిపిస్తున్నాయి. 'రాముడు' = U I I, అంటే భ గణం — ఒక ఇంద్రగణం.

Indra gaṇas are heavier, four or five mātrās. The first three are the four-syllable ones; the last three — భ, ర, త — are old friends from the previous lesson, doing a second job here. రాముడు is U I I, that is భ, an indra gaṇa.

ఈ పాఠంలో సూర్య, ఇంద్ర గణాలను బాగా పట్టుకోండి — తరువాతి పాఠంలో చూడబోయే ఆటవెలది, తేటగీతి ఈ రెండింటితోనే నడుస్తాయి. చంద్రగణాల పూర్తి పట్టిక సీసం చదివేటప్పుడు ఛందోగ్రంథంలో చూడవచ్చు.

Hold on to the sūrya and indra sets: the two metres you meet next lesson, āṭavelaḍi and tēṭagīti, use only those. The full list of the eight candra gaṇas is best taken from a prosody handbook when you come to read a sīsamu.