పాఠ్యక్రమం → Level 12 · వాక్యం-ఛందస్సు → పాఠం 7
Level 12 · Lesson 7 శబ్దాలంకారాలు
Figures of sound
అర్థం వల్ల కాక శబ్దం వల్ల అందం కలిగించే అలంకారాలు — అనుప్రాస, యమకం.
The figures that work on the sound of the words rather than on their sense.
గుర్తు చేసుకోండి · You already know this
ఆరవ స్థాయిలో మీరు నేర్చుకున్న సామెతలను గుర్తుకు తెచ్చుకోండి. వాటిలో చాలావాటికి అర్థంతో పాటు ఒక నడక కూడా ఉంది — కొన్ని అక్షరాలు మళ్ళీ మళ్ళీ వినిపిస్తాయి, అందుకే అవి నోటికి తేలికగా వస్తాయి. ఆ నడకకు వ్యాకరణం పెట్టిన పేరే శబ్దాలంకారం.
Think back to the సామెతలు you learned in Level 6. Most of them stick in the memory not only because of what they mean but because of how they sound — a consonant comes back, a syllable chimes twice. That is not an accident of taste; the tradition has names for it. This lesson gives you the two you will meet most often.
సూత్రాలు · The rules
అలంకారం అంటే ఆభరణం. శరీరానికి ఆభరణం ఎలానో, కావ్యానికి అలంకారం అలా. ఈ పాఠం శబ్దాలంకారాల గుఱించి; అర్థాలంకారాలు తరువాతి పాఠంలో.
అలంకారం means ornament, and the metaphor is the traditional one: what jewellery is to a body, a figure is to a poem. The first cut is between ornaments of sound and ornaments of sense. This lesson takes the first kind; the next takes the second.
ఇదే అలంకారాన్ని గుర్తించే సులభమైన పరీక్ష. 'కమల కోమల కరముల కదలిక' అన్నదానిలో 'కమల' స్థానంలో 'పద్మ' పెడితే క-కారపు నడక పోతుంది — కాబట్టి అది శబ్దాలంకారం.
Here is the one test worth memorising: replace a word with an exact synonym. In కమల కోమల కరముల కదలిక, swap కమల for పద్మ and the drumming of క collapses — so the beauty lived in the sound. Do the same to a simile and it survives untouched, because there the beauty lives in the sense.
ఉదా: 'కమల కోమల కరముల కదలిక' — క-కారం నాలుగుసార్లు వచ్చింది. ఇది వృత్త్యనుప్రాస. అర్థ భేదంతో హల్లుల జంట వెంటవెంటనే ఒక్కసారి తిరిగి వస్తే దానిని ఛేకానుప్రాస అనీ, ఒకే పదం ఒకే అర్థంతో వేఱు వేఱు తాత్పర్యాలతో వస్తే లాటానుప్రాస అనీ అంటారు.
కమల కోమల కరముల కదలిక rings the letter క four times — that is వృత్త్యనుప్రాస, plain alliteration, and it is by far the commonest kind. Two neighbours are worth knowing by name: ఛేకానుప్రాస, where a pair of consonants comes back exactly once with a different sense, and లాటానుప్రాస, where the same word in the same sense returns with a different force.
ఉదా: 'మధుర నగరంలో మధుర గానం వినిపించింది.' మొదటి 'మధుర' ఊరి పేరు, రెండవది 'తీయని' అనే అర్థం. అక్షరాలు ఒకటే, అర్థాలు వేఱు — కాబట్టి యమకం. అలాగే 'కలకల నవ్విన ఆ కల నిజమయ్యింది' — 'కల' రెండుసార్లు, రెండు అర్థాలు.
మధుర నగరంలో మధుర గానం వినిపించింది — the first మధుర names the city, the second means sweet. Same syllables, different senses: that is యమకం. The difference from అనుప్రాస matters. Alliteration repeats a sound; yamaka repeats a whole run of syllables and demands that the meaning change on the second pass.
ప్రక్రియ · Step by step
- కమల కోమల కరముల కదలిక — మొదట శబ్దాన్ని వినండి
- క, కో, క, క — క-కారం నాలుగుసార్లు — ఒకే హల్లు ఆవృత్తి అవుతోంది
- కమల → పద్మ అని మార్చి చూడండి — పర్యాయపద పరీక్ష — అందం పోయింది
- శబ్దాలంకారం — అందం శబ్దంలోనే ఉంది
- వృత్త్యనుప్రాస — ఆవృత్తి అయినది ఒకే హల్లు
- మధుర … మధుర — ఒకే అక్షర సముదాయం రెండుసార్లు
- మొదటిది ఊరి పేరు — అర్థం ఒకటి
- రెండవది 'తీయని' అనే అర్థం — అర్థం వేఱు
- యమకం — అర్థ భేదంతో అక్షర సముదాయ ఆవృత్తి