బహువ్రీహి సమాసం
Bahuvrīhi — the compound that points outside itself

కథల స్థాయిలో మీరు 'ముక్కంటి', 'చక్రపాణి', 'పీతాంబరుడు' వంటి పేర్లు విన్నారు. ముక్కంటి అంటే మూడు కన్నులు కాదు — మూడు కన్నులు కలవాడు, అంటే శివుడు. పదంలో కనిపించని ఒక వ్యక్తిని ఆ పదం చూపిస్తోంది.

You have met these words as names in stories: ముక్కంటి, చక్రపాణి, పీతాంబరుడు. Look at ముక్కంటి closely. Its two pieces mean 'three' and 'eye', yet the word does not mean three eyes — it means Śiva, the one who has them. The compound points past both of its own members to somebody standing outside. That is the whole idea of the bahuvrīhi.

ఇప్పటివరకు నేర్చుకున్న సమాసాలలో అర్థం లోపలే ఉంది — తత్పురుషంలో ఉత్తరపదంలో, ద్వంద్వంలో రెండు పదాలలో. బహువ్రీహిలో మాత్రం అర్థం బయట ఉంది; దీన్నే అన్యపదార్థ ప్రాధాన్యం అంటారు.

In every compound so far the meaning sat inside the word: in a tatpuruṣa it sat in the second member, in a dvandva in both. Here it sits in neither. చక్రపాణి is not a discus and not a hand; it is Viṣṇu, who holds the one in the other. The tradition calls this అన్యపదార్థ ప్రాధాన్యం — the chief sense belongs to another word altogether.

విగ్రహవాక్యం చివర 'కలవాడు' వస్తే అది బహువ్రీహి అని నిర్ణయించవచ్చు: చక్రము పాణియందు కలవాడు = చక్రపాణి; నాలుగు ముఖములు కలవాడు = చతుర్ముఖుడు; మూడు కన్నులు కలవాడు = ముక్కంటి.

This gives you a quick test. Unpack the compound and see how the paraphrase ends. If it ends in కలవాడు — 'he who has' — you are looking at a bahuvrīhi: చక్రము పాణియందు కలవాడు, నాలుగు ముఖములు కలవాడు, మూడు కన్నులు కలవాడు. The తెలుగు example ముక్కంటి shows that this is not a borrowed Sanskrit habit; achcha Telugu builds them too.

పీతాంబరము అంటే పసుపు పచ్చని వస్త్రం — అది కర్మధారయం. అదే పదానికి పురుషవాచక 'ఉడు' చేరితే పీతాంబరుడు — ఆ వస్త్రం కలవాడు, అంటే విష్ణువు. ప్రత్యయం ఒక్కటే రెండు సమాసాలను వేఱు చేస్తోంది.

Compare two words that share a body. పీతాంబరము is a karmadhāraya and means the yellow garment itself. Add the masculine ending and you get పీతాంబరుడు — the one who wears it, Viṣṇu. Nothing changed but the ending, and the compound flipped from naming a thing to naming its owner. Because the bahuvrīhi describes somebody, it takes whatever gender and number that somebody has.