ద్విగు సమాసం
Dvigu

'ముగ్గురు వచ్చారు', 'నలుగురు కూర్చున్నారు', 'నలుదిక్కులా వెతికాం' — ఈ మాటలు మీకు ఎప్పటినుంచో అలవాటే. కానీ ముగ్గురు అంటే ఏమిటి? మూడు + గురు. నలుగురు అంటే నాలుగు + గురు. లెక్క పదం ముందు నిలిచి, వెనుక పదంతో కలిసిపోయింది — ఇదే ద్విగు సమాసం.

ముగ్గురు, నలుగురు, నలుదిక్కులు have been in your mouth since Level 3, and each one is already a compound. ముగ్గురు is మూడు + గురు and నలుగురు is నాలుగు + గురు: a counting word in front, a noun behind, fused. When the front member of a compound is a numeral, the tradition gives it its own name — ద్విగు.

ముల్లోకాలు, నవరత్నాలు, పంచభూతాలు, సప్తర్షులు, నలుదిక్కులు — అన్నిటిలోనూ మొదటి పదం ఒక లెక్క. విగ్రహవాక్యం రాసినప్పుడు ఆ లెక్కే మొదట వస్తుంది: మూడు లోకాలు, తొమ్మిది రత్నాలు, ఐదు భూతాలు.

ముల్లోకాలు, నవరత్నాలు, పంచభూతాలు, సప్తర్షులు, నలుదిక్కులు — in every one the front member counts the rear one. Write the vigraha and the number simply steps out in front: మూడు లోకాలు, తొమ్మిది రత్నాలు, ఐదు భూతాలు. No case ending is hiding anywhere.

గత పాఠంలోని పరీక్షను ఇక్కడా వాడండి: మూడు లోకాలు అన్నప్పుడు 'మూడు' లోకాల గుణమే — వేఱే వస్తువు కాదు. కాబట్టి ఇది కర్మధారయ కుటుంబానికే చెందుతుంది. లెక్క పదాలు తెచ్చే రూప మార్పులు ప్రత్యేకం కాబట్టి వ్యాకరణం దీన్ని విడిగా నిలబెట్టింది.

Apply last lesson's test: in మూడు లోకాలు there is only one set of things, the worlds, and మూడు describes them. So a dvigu is a karmadhāraya in substance. It gets a name of its own because numerals do something no other qualifier does — they change their own shape when they enter the compound, which is the next rule.

మూడు + లోకాలు → ముల్లోకాలు (ల ద్విత్వం). మూడు + గురు → ముగ్గురు (గ ద్విత్వం). నాలుగు + దిక్కులు → నలుదిక్కులు; నాలుగు + గురు → నలుగురు — ఇక్కడ ద్విత్వం లేదు. ఆ ద్విత్వమే ముల్లోకాలు, ముగ్గురు అనే రూపాలలోని రెండవ హల్లును బరువుగా చేస్తుంది.

మూడు + లోకాలు → ముల్లోకాలు and మూడు + గురు → ముగ్గురు, both with the following consonant doubled. నాలుగు gives నలు- without doubling: నలుదిక్కులు, నలుగురు. This is why the compounds do not look like their vigraha at first glance — the numeral has been cut down and the seam reinforced.

తొమ్మిది రత్నాలు అనే విగ్రహవాక్యానికి సమస్తపదం నవరత్నాలు; తొమ్మిదిరత్నాలు కాదు. అలాగే ఐదు భూతాలు → పంచభూతాలు, మూడు లోకాలు → త్రిలోకాలు. తత్సమ పదంతో తత్సమ లెక్కే కలుస్తుంది — ఇది తెలుగులో గట్టిగా పాటించే నియమం.

The vigraha may be pure Telugu — తొమ్మిది రత్నాలు — but the compound comes out as నవరత్నాలు, never తొమ్మిదిరత్నాలు. Likewise ఐదు భూతాలు → పంచభూతాలు and మూడు లోకాలు → త్రిలోకాలు beside the native ముల్లోకాలు. A tatsama noun takes a tatsama numeral: Telugu keeps the two vocabularies from mixing inside one compound.