పాఠ్యక్రమం → Level 11 · సమాసాలు-తద్ధితాలు → పాఠం 2
Level 11 · Lesson 2 తత్పురుష సమాసం
Tatpuruṣa
ఉత్తరపదం అర్థం ప్రధానమైన సమాసం తత్పురుష; లోపించిన విభక్తి పేరుతోనే దానికి పేరు.
The compound whose second member carries the sense, named after the case that dropped.
గుర్తు చేసుకోండి · You already know this
'రాజుగారి భవనం చూశారా?', 'మా ఊరి పేరు చెప్తాను', 'విద్య లేనివాడు ఇబ్బంది పడతాడు' — ఇలాంటి వాక్యాలు మీరు ఆర్క్ Aలో చాలా చెప్పారు. వీటిలో మొదటి పదానికి ఒక విభక్తి ప్రత్యయం ఉంది. రాత తెలుగు ఆ ప్రత్యయాన్ని మింగేసి రాజభవనం, విద్యాహీనుడు అని ఒకే పదంగా రాస్తుంది. అదే తత్పురుష సమాసం.
రాజుగారి భవనం, మా ఊరి పేరు, విద్య లేనివాడు — every one of these has a case ending sitting between the two nouns. Written Telugu swallows that ending and gives you రాజభవనం and విద్యాహీనుడు instead. The compound that works this way is the commonest one in the language, and its name is తత్పురుష.
సూత్రాలు · The rules
రాజభవనం అంటే ఏమిటి? భవనం. ఎలాంటి భవనం? రాజుది. అంటే మనం చివరకు మాట్లాడుతున్నది భవనం గుఱించే — ఉత్తరపదమే ప్రధానం, పూర్వపదం దాన్ని పరిమితం చేస్తుంది. ఈ ఒక్క పరీక్షతో తత్పురుషను గుర్తుపట్టవచ్చు.
Ask what a రాజభవనం is and the answer is a భవనం — a palace, of a particular owner. The rear member names the thing; the front member only narrows it down. That single test, 'which word is the thing itself?', identifies a tatpuruṣa every time.
విగ్రహవాక్యం రాసి, పూర్వపదానికి ఏ ప్రత్యయం చేరిందో చూడండి — అదే సమాసం పేరు. కృష్ణుని ఆశ్రయించినవాడు = కృష్ణాశ్రితుడు (ద్వితీయా). విద్యచేత హీనుడు = విద్యాహీనుడు (తృతీయా). వంట కొఱకు కట్టెలు = వంటకట్టెలు (చతుర్థీ). దొంగల వలన భయము = దొంగభయము (పంచమీ). రాజు యొక్క భవనం = రాజభవనం (షష్ఠీ). వనమునందు వాసం = వనవాసం (సప్తమీ).
Write the vigraha, look at the ending on the front member, and read off the name. ని/ను gives a ద్వితీయా తత్పురుష (కృష్ణాశ్రితుడు), చేత a తృతీయా (విద్యాహీనుడు), కొఱకు a చతుర్థీ (వంటకట్టెలు), వలన a పంచమీ (దొంగభయము), యొక్క a షష్ఠీ (రాజభవనం), అందు a సప్తమీ (వనవాసం). There is no separate list to memorise: it is your own case chart from Level 9 read backwards.
పుస్తకాల అంగడి, ఊరి పెద్ద, జలపాతం, గజరాజు — ఇవన్నీ దాదాపు అన్నీ షష్ఠీ తత్పురుషలే. కాబట్టి కొత్త సమాసం కనిపించినప్పుడు మొదట 'యొక్క' పెట్టి చూడండి; పది సార్లలో ఏడు సార్లు అదే సరిపోతుంది.
When you meet an unfamiliar compound, try యొక్క first. Seven times out of ten it fits, because the genitive tatpuruṣa is the default shape of Telugu word-building. Only when యొక్క gives nonsense should you work through చేత, కొఱకు, వలన and అందు one by one.
ప్రక్రియ · Step by step
- రాజు యొక్క భవనం — విగ్రహవాక్యం — షష్ఠీ ప్రత్యయం 'యొక్క'
- రాజు + భవనం — విభక్తి లోపం
- రాజ + భవనం — పూర్వపదం ప్రాతిపదిక రూపంలో
- రాజభవనం — షష్ఠీ తత్పురుష సమస్తపదం
- కృష్ణుని ఆశ్రయించినవాడు — విగ్రహవాక్యం — ద్వితీయా ప్రత్యయం 'ని'
- కృష్ణ + ఆశ్రితుడు — ద్వితీయా లోపం; పూర్వపదం కృష్ణ
- కృష్ణాశ్రితుడు — సవర్ణదీర్ఘ సంధి — అ + ఆ = ఆ