కర్తరి, కర్మణి ప్రయోగం
Active and passive

ఆర్క్ A లో మీరు చెప్పిన ప్రతి వాక్యంలోనూ పని చేసేవాడే మొదట నిలిచాడు — 'అమ్మ అన్నం వండింది', 'రాముడు విల్లు విరిచాడు'. తెలుగుకు ఇదే సహజమైన కూర్పు. కానీ పత్రికల్లో, ప్రకటనల్లో 'ఈ పుస్తకం 1858లో రచించబడింది' వంటి వాక్యాలు కూడా మీరు చూసే ఉంటారు. ఆ రెండవ కూర్పే ఈ పాఠం.

Every sentence you built in Arc A named the doer first: అమ్మ అన్నం వండింది, రాముడు విల్లు విరిచాడు. That is the natural shape of a Telugu sentence and it has a name — కర్తరి ప్రయోగం. But in print you will have met the other shape too: ఈ పుస్తకం 1858లో రచించబడింది (this book was written in 1858). This lesson takes that second shape apart and shows you exactly what moved.

'రాముడు విల్లు విరిచెను' — కర్త రాముడు ప్రథమాలో, కర్మ విల్లు ద్వితీయాలో, క్రియ కర్తనే అనుసరించింది. తెలుగు వాక్యానికి ఇదే సహజ రూపం; మాట్లాడేటప్పుడు దాదాపు ఇదే వాడతాం.

In రాముడు విల్లు విరిచెను the doer is in the ప్రథమా, the thing done to is in the ద్వితీయా, and the verb ending answers to the doer. This is the default and it is what you have been speaking all along. Everything in this lesson is measured against it.

'రామునిచేత విల్లు విరువబడెను' — ఇక్కడ విల్లు ప్రథమాలోకి వచ్చింది, రాముడు రామునిచేత అయ్యాడు, క్రియ ఇప్పుడు విల్లును అనుసరిస్తోంది. మూడు మార్పులూ కలిసి జరగాలి; ఒక్కటి మిగిలినా వాక్యం సరికాదు.

Three things move together. The object steps into the ప్రథమా and becomes the new subject; the doer drops into the తృతీయా with చేత or చే (Level 9); and the verb switches allegiance, agreeing now with the object. రామునిచేత విల్లు విరువబడెను — by Rāma the bow was broken.

చేయు + బడు = చేయబడు → చేయబడెను, చేయబడింది; చెప్పు + బడు = చెప్పబడింది; రాయు + బడు = రాయబడింది. ధాతువు మారదు, ప్రత్యయాలన్నీ బడు మీదికే చేరతాయి.

Add బడు to the root and the whole tense-and-agreement apparatus moves onto it: చేయబడెను in the classical register, చేయబడింది in the modern one, చెప్పబడింది, రాయబడింది. The root itself never inflects again — బడు carries everything.

'తలుపు మూయబడింది' అని ఎవరూ మాట్లాడరు; 'తలుపు మూసేశారు' అనో 'తలుపు మూసుకుంది' అనో అంటారు. కర్త ఎవరో చెప్పనవసరం లేనప్పుడు తెలుగు కర్మణిని కాక కర్తరిలోని బహువచన క్రియనే వాడుతుంది.

Nobody says తలుపు మూయబడింది in conversation; you say తలుపు మూసేశారు, using an active verb with an unnamed 'they'. When the doer does not matter, spoken Telugu reaches for that vague plural rather than for బడు. Read the passive, write it where the register calls for it, but do not carry it into speech — that is where learners' Telugu starts to sound translated.