తృతీయా విభక్తి
Instrumental: చేత, చే, తోడ, తో

కరణాన్ని తెలిపే తృతీయా విభక్తి — గ్రంథ భాషలోని చేత, చే, తోడ; నేటి వాడుకలోని తో.

The third case: literary cēta, cē, tōḍa beside the spoken -tō, and what each of them does.

గుర్తు చేసుకోండి · You already know this

'కత్తితో కోశాను', 'కలంతో రాశాను', 'స్నేహితుడితో వెళ్ళాను' — మూడవ స్థాయిలోనే మీరు నేర్చుకున్న -తో ఇది. దేనితో పని జరిగిందో, ఎవరితో కలిసి వెళ్ళారో ఇదే చెబుతుంది. వ్యాకరణంలో దీని పేరు తృతీయా విభక్తి; కావ్య భాషలో దీనికి చేత, చే, తోడ అనే తోబుట్టువులు కూడా ఉన్నాయి.

కత్తితో కోశాను, కలంతో రాశాను, స్నేహితుడితో వెళ్ళాను — you learned this -తో back in Level 3, and it has been telling people what you did things with ever since. Its grammatical name is తృతీయా విభక్తి, and in the written and poetic language it has three older siblings you will meet on every page: చేత, చే and తోడ.

సూత్రాలు · The rules

తృతీయా విభక్తికి చేత(న్), చే(న్), తోడ(న్), తో(న్) అనేవి ప్రత్యయాలు.

సూత్రం 1

రామునిచేత; రామునిచే; మిత్రునితోడ; కలముతో.

The third case has four markers: cēta, cē, tōḍa, tō — the last being the one you already speak.

చే అనేది చేత యొక్క కురుచ రూపం; తో అనేది తోడ యొక్క కురుచ రూపం. కాబట్టి నిజానికి రెండు జతలే: చేత-చే, తోడ-తో. నాలుగింటికీ చివర ద్రుతం ఉంటుంది — చేతన్, చేన్, తోడన్, తోన్ — అందుకే వాటి తరువాత వచ్చే పరుషాలకు ఎనిమిదవ స్థాయిలో నేర్చుకున్న సరళాదేశం జరుగుతుంది.

చే is simply a shortened చేత, and తో a shortened తోడ, so there are really two pairs, not four separate words. All of them end in the druta — చేతన్, చేన్, తోడన్, తోన్ — which is why a hard consonant after them softens by the saraḷādēśa rule you learned in Level 8.

పని ఏ సాధనంతో జరిగిందో దానిని కరణం అంటారు; కరణాన్ని తెలిపేది తృతీయా విభక్తి.

సూత్రం 2

కలముతో వ్రాసెను; కత్తితో కోసెను; చేతితో తినెను.

The kāraka of the third case is కరణం, the instrument: the thing by means of which the action happens.

క్రియను 'దేనితో?' అని అడగండి — వచ్చే జవాబే కరణం. కలముతో వ్రాసెను, కత్తితో కోసెను, కళ్ళతో చూచెను. గ్రంథ భాషలో ఇదే భావాన్ని చే తో కూడా చెబుతారు: 'ఖడ్గముచే ఖండించెను'.

Ask the verb with what? and the answer is the కరణం: కలముతో వ్రాసెను (wrote with a pen), కత్తితో కోసెను (cut with a knife), కళ్ళతో చూచెను (saw with the eyes). In the literary language చే carries the same load — ఖడ్గముచే ఖండించెను, he cut it down with a sword.

కర్మణి వాక్యంలో పని చేసిన కర్తను కూడా తృతీయా విభక్తియే తెలుపుతుంది; ఇందుకు ఎక్కువగా చేత, చే ప్రత్యయాలు వస్తాయి.

సూత్రం 3

రామునిచేత రావణుడు చంపబడెను; పండితునిచే గ్రంథము వ్రాయబడెను.

In a passive sentence the doer also stands in the third case, usually with cēta or cē: 'by Rāma'.

కర్తరి వాక్యం — 'రాముడు రావణుని చంపెను'; ఇక్కడ రాముడు ప్రథమాలో ఉన్నాడు. అదే భావాన్ని కర్మణిలో చెబితే — 'రామునిచేత రావణుడు చంపబడెను'; ఇప్పుడు రాముడు తృతీయాలోకి, రావణుడు ప్రథమాలోకి మారిపోయారు. అంటే ఒకే కర్త వాక్య నిర్మాణాన్ని బట్టి విభక్తిని మార్చుకుంటాడు.

Active: రాముడు రావణుని చంపెను, with Rāma in the first case. Passive: రామునిచేత రావణుడు చంపబడెను, and now Rāma has moved into the third case while Rāvaṇa has moved into the first. The doer has not changed; only the shape of the sentence has, and the ending follows the shape.

ఎవరితో కలిసి పని జరిగిందో ఆ తోడును తెలిపేవి తోడ, తో మాత్రమే; చేత, చే లకు ఆ అర్థం లేదు.

సూత్రం 4

మిత్రునితో వెళ్ళెను; తల్లితోడ నిలిచెను.

Only tōḍa and tō express accompaniment; cēta and cē never do.

'మిత్రునితో వెళ్ళెను' అంటే మిత్రుడు తోడుగా వెళ్ళాడని; 'మిత్రునిచేత వెళ్ళెను' అనడం తప్పు. అందుకే -తో కు రెండు పనులు: కరణం (కలముతో), తోడు (మిత్రునితో). ఏ అర్థమో వాక్యమే చెబుతుంది — సాధనమా, మనిషా అని చూస్తే చాలు.

మిత్రునితో వెళ్ళెను means he went in his friend's company; మిత్రునిచేత వెళ్ళెను is simply wrong. So -తో does two jobs, instrument (కలముతో) and company (మిత్రునితో), and the sentence tells you which: a tool means instrument, a person usually means company. This is a clear case of one ending, two kārakas.

ప్రక్రియ · Step by step

రాముడు + చేత → రామునిచేత

రాముడు — ప్రథమా విభక్తి రూపం
రాముని- — వికారి రూపం — గత పాఠంలో నేర్చుకున్నది
రాముని + చేత — తృతీయా విభక్తి ప్రత్యయం 'చేత'
రామునిచేత రావణుడు చంపబడెను — కర్మణి వాక్యంలో కర్త తృతీయాలో

కలము + తో → కలముతో

కలము — అమహద్వాచక ప్రథమా రూపం
కలము + తో — తృతీయా ప్రత్యయం 'తో'
కలముతో వ్రాసెను — కరణార్థం — దేనితో అన్నదానికి జవాబు
కలంతో రాశాడు — అదే వాక్యం నేటి వ్యావహారికంలో

అభ్యాసం · Practice

'కలముతో వ్రాసెను' — ఇందులో 'తో' ఏ కారకాన్ని తెలుపుతోంది? Which kāraka does తో express in కలముతో వ్రాసెను?

రాముడు + చేత = ________ Complete the instrumental form of రాముడు.

వీటిలో తృతీయా విభక్తి ప్రత్యయం కానిది ఏది? Which of these is not a marker of the third case?

'మిత్రునితో వెళ్ళెను' అనే వాక్యంలో 'తో' తెలిపే అర్థం ఏమిటి? What does తో mean in మిత్రునితో వెళ్ళెను?

ప్రత్యయాన్ని దాని విభక్తితో జతపరచండి. Match each marker with its case.