పుం, స్త్రీ, నపుంసక లింగాలు
The three genders

నటుడు – నటి, గాయకుడు – గాయని, బాలుడు – బాలిక — ఈ జతలు మీకు ఎప్పటినుంచో తెలుసు. ఇవి తెలుగు సొంత పదాలు కావు; సంస్కృతం నుంచి వచ్చిన తత్సమ పదాలు, తమ లింగ ప్రత్యయాలనూ తమతోపాటే తెచ్చుకున్నవి.

You have used pairs like నటుడు and నటి, గాయకుడు and గాయని since Level 5 without asking where the -ఉడు and the -ఇ come from. They are Sanskrit, and they arrived in Telugu with the borrowed words themselves. This lesson sorts out how that borrowed system sits beside the native one you learnt last lesson.

పుంలింగం: రాముడు, గురువు, నటుడు. స్త్రీలింగం: సీత, నది, గాయని. నపుంసకలింగం: పుస్తకము, వనము, ఫలము, జలము. ఈ మూడు పేర్లూ తత్సమ పదాలకు వర్తిస్తాయి.

రాముడు and నటుడు are masculine, సీత and నది feminine, పుస్తకము and వనము neuter. Note that నది (river) is feminine although a river is not female — in Sanskrit gender is a property of the word, assigned by its form and its tradition, not by anything in the world.

నటుడు, నటి — రెండింటికీ మూలం 'నట' అనే ప్రాతిపదికం. దానికి 'ఉడు' చేరితే పుంలింగం, 'ఇ' చేరితే స్త్రీలింగం. ప్రాతిపదికం నిఘంటువులో కనిపించే రూపం కాదు; విడదీసినప్పుడు మిగిలే భాగం.

ప్రాతిపదికం is the naked stem you are left with once every suffix is stripped away. నట is the ప్రాతిపదికం behind both నటుడు and నటి. You will need this word constantly from here on, because every rule in the rest of the level is stated as ప్రాతిపదికం plus something.

నటుడు – నటి; గాయకుడు – గాయని; ధనవంతుడు – ధనవంతురాలు; బుద్ధిమంతుడు – బుద్ధిమంతురాలు. 'ఇ' చేరే జతలు వేఱు, 'ఆలు' చేరే జతలు వేఱు; రెండో వరుసలో స్థాయి 8లో నేర్చుకున్న రుగాగమం కనిపిస్తుంది.

Two feminine suffixes do most of the work: -ఇ (నటి, గాయని) and -ఆలు (ధనవంతురాలు, బుద్ధిమంతురాలు). In the second set the ర్ you can hear is the రుగాగమం of Level 8, inserted before -ఆలు exactly as in పేద plus ఆలు giving పేదరాలు.

నది సంస్కృతంలో స్త్రీలింగం; తెలుగు వాక్యంలో మాత్రం అది అమహత్తు. అందుకే 'నదులు ప్రవహిస్తాయి' అంటాము, 'ప్రవహిస్తారు' అనము. లింగం పదపు లక్షణం, మహత్తు వాక్యపు లక్షణం.

Here is the crucial point. నది is grammatically feminine, but a river is not a rational being, so in a Telugu sentence it behaves as అమహత్తు: నదులు ప్రవహిస్తాయి, never ప్రవహిస్తారు. Gender labels the word; మహత్తు and అమహత్తు decide the verb. Keep the two questions apart and neither will trouble you.