తత్సమం, తద్భవం, దేశ్యం
Where Telugu words come from

ఒక చిన్న వాక్యం చూడండి: ‘మా ఇంట్లో గురువు గారు కుర్చీలో కూర్చున్నారు; అమ్మ పొయ్యిలో అగ్గి పెట్టింది.’ ఇందులోని పదాలన్నీ తెలుగు పదాలే. కానీ అవి తెలుగులోకి ఒకే దారిలో రాలేదు. ఇల్లు, అమ్మ, పొయ్యి — ఇవి పుట్టుకతో తెలుగువి. గురువు సంస్కృతం నుండి అలాగే వచ్చింది. అగ్గి కూడా సంస్కృతం నుండే వచ్చింది, కానీ రూపం మారి వచ్చింది. కుర్చీ ఇంకో భాష నుండి వచ్చింది. ఒక్క వాక్యంలో నాలుగు దారులు.

Look at one ordinary sentence: మా ఇంట్లో గురువు గారు కుర్చీలో కూర్చున్నారు; అమ్మ పొయ్యిలో అగ్గి పెట్టింది. Every word in it is Telugu, but they did not all arrive by the same road. ఇల్లు, అమ్మ and పొయ్యి were always here. గురువు came from Sanskrit unchanged. అగ్గి came from Sanskrit too — but battered on the journey. కుర్చీ came from a third language altogether. Four roads in a single sentence, and the tradition has a name for each.

దేశ్యం అంటే అచ్చ తెలుగు పదం — భాషకు సొంతమైనది. ఇల్లు, ఊరు, చెట్టు, కన్ను, తల్లి, నీళ్ళు, పులి, కూడు. మన రోజువారీ మాటలలో ఎక్కువ భాగం ఇవే. బాలవ్యాకరణము వీటిని ఆచ్ఛిక ప్రకరణంలో చర్చిస్తుంది. ముందు పాఠంలో చూసిన ఱ కారం ఈ పదాలలో మాత్రమే ఉంటుంది — ఏఱు, వేఱు వంటివి అన్నీ దేశ్యాలే.

A దేశ్యం is a word Telugu owns outright: ఇల్లు, ఊరు, చెట్టు, కన్ను, తల్లి, నీళ్ళు, పులి. Most of what you have been saying since Level 1 belongs here, and the బాలవ్యాకరణము gives these words their own chapter, the ఆచ్ఛిక ప్రకరణం. Here is a bonus from the last lesson: since Sanskrit has no ఱ, any word spelled with one — ఏఱు, వేఱు — is necessarily దేశ్యం.

తత్సమం అంటే ‘దానితో సమానమైనది’ — తత్ + సమం. సంస్కృత పదం అర్థం మారకుండా, రూపం చెడకుండా తెలుగు చివరిని మాత్రం తీసుకుని వచ్చినది. రామః → రాముడు; గురుః → గురువు; పుస్తకమ్ → పుస్తకము; భాషా → భాష; కవిః → కవి; విద్యా → విద్య. బాలవ్యాకరణములో వీటికే ఒక ప్రకరణం ఉంది — సంస్కృత చివర తీసి తెలుగు చివర ఎలా చేర్చాలో అది చెబుతుంది.

తత్సమం is తత్ + సమం, 'the same as that': a Sanskrit word carried over intact, with only its Sanskrit ending exchanged for a Telugu one. రామః becomes రాముడు, గురుః becomes గురువు, పుస్తకమ్ becomes పుస్తకము, భాషా becomes భాష, కవిః stays కవి. The exchange is regular enough that the బాలవ్యాకరణము devotes a whole ప్రకరణం to it — how each class of Sanskrit stem is fitted with its Telugu ending.

తద్భవం అంటే ‘దాని నుండి పుట్టినది’ — తత్ + భవం. అదే సంస్కృత పదం, కానీ నోటినుండి నోటికి మారుతూ రూపం చెడి వచ్చినది. అగ్ని → అగ్గి; పుష్పం → పువ్వు; భాషా → బాస; శ్రీ → సిరి; రాత్రి → రాతిరి; సంధ్యా → సందె. ఒక్కోసారి తత్సమమూ తద్భవమూ రెండూ భాషలో బతికే ఉంటాయి — భాష, బాస రెండూ ఉన్నాయి; వాడుక మాత్రం వేరు.

తద్భవం is తత్ + భవం, 'born from that': the same Sanskrit word, but worn down by mouths on the way. అగ్ని became అగ్గి, పుష్పం became పువ్వు, భాషా became బాస, శ్రీ became సిరి, రాత్రి became రాతిరి. Often both forms survive side by side — భాష and బాస are the same word twice over, one formal and one homely — which tells you the two roads were open at the same time.

అన్యదేశ్యం అంటే ఇతర భాషల నుండి వచ్చిన పదం. ఉర్దూ, పారసీకం నుండి: కుర్చీ, జవాబు, కాగితం, హుషారు. ఆంగ్లం నుండి: బస్సు, స్కూలు, డాక్టరు, టికెట్టు. ఇవి వచ్చిన వెంటనే తెలుగు చివరలను తీసుకుంటాయి — బస్సులో, డాక్టరుకి, కుర్చీలో. అదే తెలుగు కొత్త పదాలను తనలో కలుపుకునే పద్ధతి.

An అన్యదేశ్యం comes from some other language altogether: కుర్చీ, జవాబు, కాగితం and హుషారు from Urdu and Persian; బస్సు, స్కూలు, డాక్టరు, టికెట్టు from English. Notice how fast they are naturalised — the moment a word arrives it starts taking Telugu endings (బస్సులో, డాక్టరుకి), which is the surest sign the language has accepted it. Some older grammars name గ్రామ్యం, the rustic word, as their fourth class instead; the four we use here are the ones school grammar teaches today.

ఈ విభజన కేవలం చరిత్ర కోసం కాదు. తరువాతి స్థాయిలో సంధి ప్రకరణం మొదలవుతుంది — అక్కడ ప్రతి నియమమూ ఏ జాతి పదానికి వర్తిస్తుందో చెబుతూనే మొదలవుతుంది. అత్వ, ఇత్వ, ఉత్వ, త్రిక, గసడదవ — ఇవి తెలుగు పదాల సంధులు. సవర్ణదీర్ఘ, గుణ, వృద్ధి, యణాదేశ — ఇవి తత్సమ పదాలకు మాత్రమే. రామ + ఆలయము = రామాలయము అవుతుంది; కానీ ఇల్లు అనే పదానికి ఆ సూత్రం వర్తించదు.

This is not merely a piece of history. Level 8 opens the sandhi chapter, and every rule there begins by naming the class of word it applies to. The Telugu sandhis — అత్వ, ఇత్వ, ఉత్వ, త్రిక, గసడదవ — work on native words. The Sanskrit ones — సవర్ణదీర్ఘ, గుణ, వృద్ధి, యణాదేశ — work only inside తత్సమ words: రామ + ఆలయము gives రామాలయము, but no such rule will ever touch ఇల్లు. So the first question in front of any sandhi problem is not what happens, but what kind of word am I holding.

ఒక తెలుగు వార్తాపత్రికలో ఒక చిన్న వార్త చదవండి. అందులోని పది పదాలను ఎంచుకుని, ఒక్కొక్కదాన్నీ నాలుగు జాతులలో ఒకదానిలో పెట్టండి. సందేహం వస్తే రెండు గుర్తులు వాడండి: ఱ ఉంటే దేశ్యం; విసర్గ ఉంటే తత్సమం.

Read a short news item in Telugu and pick ten words out of it. Sort each into one of the four classes, and keep a tally — you will probably find that the everyday nouns and verbs are దేశ్యం while the abstract and official words are తత్సమం, which is exactly how the language distributes work between them. Two quick tests from this level will settle most doubtful cases: a ఱ means the word is native, and a విసర్గ means it came from Sanskrit.