శకటరేఫం
The letter ఱ, and ళ

తెలుగు అక్షరమాలలో రెండు ‘ర’ లు ఉన్నాయి, రెండు ‘ల’ లు ఉన్నాయి. ర, ఱ — ల, ళ. ఇవి రాతలో వేరు వేరు అక్షరాలు; పాత తెలుగులో ఉచ్చారణలో కూడా వేరు వేరు ధ్వనులు. ఈ నాలుగింటిలో ఒకటి మాత్రం నేటి రాత నుండి తప్పుకుంది; మిగిలిన మూడూ ఇప్పటికీ పనిచేస్తున్నాయి. ఏది తప్పుకుంది, ఎందుకు వ్యాకరణ పుస్తకం మాత్రం దాన్ని వదలదు — ఈ పాఠం అదే చెబుతుంది.

The Telugu alphabet has two r-letters and two l-letters: ర and ఱ, ల and ళ. They are four separate letters on the page, and in older Telugu they were four separate sounds in the mouth as well. One of the four has since dropped out of ordinary modern writing; the other three are alive and doing work every day. This lesson is about which one left, and why a grammar book will not let it go.

ఱ ను శకటరేఫం అంటారు. రేఫం అంటే ‘ర’ అనే అక్షరం; శకటం అంటే బండి. ఆ అక్షరం ఆకారాన్ని బట్టి వచ్చిన పేరు అని చెబుతారు. బడిలో దీన్ని బండి ఱ అంటారు. మామూలు ర కు సాధురేఫం అని పేరు.

ఱ has a name of its own: శకటరేఫం. రేఫం is the letter r, and శకటం is a cart — the name is usually explained from the old shape of the letter, and every Telugu schoolchild knows it as బండి ఱ, the cart-ra. The ordinary ర is then సాధురేఫం, the plain ra. Two names, because for centuries they were two different sounds: ర a light tap, ఱ a harder r made further back.

ఆ రెండు ధ్వనుల భేదం అర్థాన్ని కూడా మార్చేది. ఏఱు అంటే నది; ఏరు అంటే ఏరుకోవడం. వేఱు అంటే భిన్నమైనది; వేరు అంటే చెట్టు వేరు. ఒక్క అక్షరం మారితే పదం మారిపోయేది.

The difference carried meaning. ఏఱు is a stream, but ఏరు is the verb to pick out or glean. వేఱు is separate or other, but వేరు is the root of a tree. Two pairs of words that a classical text keeps apart on the page and that modern spelling now writes identically — which is exactly why a reader of old Telugu has to know the letter.

ఱ కు రెండు నియమాలు గుర్తుంచుకోండి. ఒకటి: ఱ ఎప్పుడూ పదం మొదట రాదు; అది పదం మధ్యలో గానీ చివర గానీ మాత్రమే వస్తుంది. రెండు: సంస్కృతం నుండి వచ్చిన పదాలలో ఱ ఉండదు. కాబట్టి ఒక పదంలో ఱ కనిపిస్తే అది అచ్చ తెలుగు పదమే.

Two rules are worth memorising. First, ఱ never begins a word — you will only ever meet it inside a word or at its end. Second, Sanskrit has no such sound, so no word borrowed from Sanskrit carries one. Put the two together and ఱ becomes a useful little test: a word spelled with ఱ is native Telugu, every time. The doubled form ఱ్ఱ turns up in some very common words — the classical గుఱ్ఱము (horse) and ఎఱ్ఱ (red), written గుర్రం and ఎర్ర today.

ళ కథ వేరు. ఆ ధ్వని పోలేదు; ఇప్పటికీ మనం రోజూ పలుకుతున్నాము. కళ్ళు, పళ్ళు, కాళ్ళు, వాళ్ళు, మళ్ళీ — వీటిలో ళ. తెలుగు, పులి, కల, పలు — వీటిలో ల. కల అంటే నిద్రలో వచ్చేది; కళ అంటే సంగీతం, నృత్యం వంటి విద్య. కాబట్టి ల, ళ లను కలపడం ఈనాటికీ అక్షర దోషమే.

ళ is a different story: that sound never went away. You say it several times a day in కళ్ళు (eyes), పళ్ళు (teeth), కాళ్ళు (legs), వాళ్ళు (they), మళ్ళీ (again) — while తెలుగు, పులి, కల and పలు keep the plain ల. And the pair కల (a dream) beside కళ (an art) shows that the two letters still tell words apart. Writing one for the other is simply a spelling mistake, today as much as in 1858.

ఇప్పుడు ఈ కోర్సు పాటించే నియమం. నేటి వచనం ఱ స్థానంలో ర రాస్తుంది — మరి, వేరే, కొరకు, గుర్రం. కానీ వ్యాకరణం, ఛందస్సు, నిఘంటువు, పాత కావ్యాలు — ఇవి ఱ ను నిలుపుకుంటాయి: మఱి, వేఱు, కొఱకు, ఏఱు. ఆర్క్ B లో మనం ఆ పాత రాతనే వాడతాము. ఒకే రచనలో రెండు రాతలను కలపకూడదు — అదొక్కటే ముఖ్యమైన నియమం.

Here is the rule this course follows. Modern prose writes ర everywhere the old language wrote ఱ: మరి, వేరే, కొరకు, గుర్రం. But grammar, prosody, dictionaries and printed classical texts all keep the letter — మఱి, వేఱు, కొఱకు, ఏఱు — because rules and metres were stated in a language that still had the sound. From Level 8 on, where the tradition writes ఱ, so will we. The one rule you must never break is consistency: pick a register and stay in it for the whole piece of writing.

ఈ ఐదు పదాలను బిగ్గరగా చదవండి: ఏఱు, వేఱు, మఱి, కొఱకు, గుఱ్ఱము. తరువాత వాటి నేటి రూపాలను రాయండి. చివరగా కళ్ళు, పళ్ళు, కాళ్ళు అని పలుకుతూ నాలుక ఎక్కడ తగులుతుందో గమనించండి — తరువాత కల, పులి, తెలుగు అని పలికి తేడాను వినండి.

Read these five aloud in their classical spelling: ఏఱు, వేఱు, మఱి, కొఱకు, గుఱ్ఱము. Then write each one as a newspaper would print it today, and notice that four different old spellings collapse into one letter. Finally, say కళ్ళు, పళ్ళు, కాళ్ళు and feel where your tongue lands; then say కల, పులి, తెలుగు and hear how much further forward it is. That contrast is one you have been making all your life without a name for it — now it has one.