హ్రస్వం, దీర్ఘం, గుణింతం
Short, long and the vowel series

ఒక చిన్న పరీక్ష. 'నా కలం ఎక్కడ?' — ఇది ఒక అర్థం. 'నా కాలం ఎక్కడ?' — ఇది వేరే అర్థం. మారినది ఒక్క అచ్చు పొడవు మాత్రమే. తెలుగులో అచ్చును కొంచెం సాగదీస్తే పదమే మారిపోతుంది. అందుకే హ్రస్వాన్ని, దీర్ఘాన్ని వ్యాకరణం మొదటి పాఠాలలోనే విడదీసి చెబుతుంది.

A small test. నా కలం ఎక్కడ? asks where your pen is. నా కాలం ఎక్కడ? asks something quite different about your time. Only one thing changed: how long you held a vowel. In Telugu, stretching a vowel does not make the word emphatic — it makes it a different word. That is why length is one of the first things a grammar has to name.

పలకడానికి పట్టే కాలాన్ని మాత్ర అంటారు. ఒక మాత్ర కాలం పలికే అచ్చు హ్రస్వం; రెండు మాత్రల కాలం పలికే అచ్చు దీర్ఘం. హ్రస్వాలు: అ ఇ ఉ ఋ ఎ ఒ. దీర్ఘాలు: ఆ ఈ ఊ ౠ ఏ ఓ. ఐ, ఔ లను సంధ్యక్షరాలు అంటారు; పొడవులో అవి దీర్ఘాలతో సమానం.

The unit of time is the మాత్ర. A vowel held for one mātra is హ్రస్వం (short); one held for two is దీర్ఘం (long). The shorts are అ ఇ ఉ ఋ ఎ ఒ and each has its long partner directly after it in the alphabet: ఆ ఈ ఊ ౠ ఏ ఓ. That pairing is why the vowel list is arranged two by two. ఐ and ఔ stand slightly apart as the సంధ్యక్షరాలు, but they take a full two mātras like any long vowel.

పొడవు వల్ల అర్థం మారే జతలు కొన్ని గమనించండి: కలం–కాలం, వరం–వారం, నది–నాది, నెల–నేల. ఇవి వేరు వేరు పదాలు; ఒకే పదాన్ని గట్టిగా అన్న రూపాలు కావు.

Line up a few pairs and say them aloud, holding the second vowel of each pair for a full two beats: కలం (pen) and కాలం (time); వరం (a boon) and వారం (a week); నది (a river) and నాది (mine); నెల (a month) and నేల (the ground). These are four separate pairs of words, not four words said twice. English speakers usually shorten Telugu long vowels and lengthen the short ones; the cure is simply to count.

ఒక హల్లుకు అచ్చులన్నిటినీ వరుసగా చేరిస్తే వచ్చే వరుసను ఆ హల్లు గుణింతం అంటారు. క గుణింతం: క కా కి కీ కు కూ కృ కౄ కె కే కై కొ కో కౌ కం కః. అచ్చు మారుతుంది, హల్లు మారదు. అచ్చు గుర్తు హల్లుకు అతుక్కుని ఉంటుంది; అయినా అది ఒకే అక్షరం.

Attach each vowel in turn to one consonant and you get that consonant's గుణింతం. Here is క: క కా కి కీ కు కూ కృ కౄ కె కే కై కొ కో కౌ కం కః. The consonant never changes; only the vowel riding on it does. Every consonant in the అక్షరమాల has a row exactly like this, in exactly this order, so learning one row well is learning them all. Notice what the script is doing: the vowel is not a separate letter standing beside the consonant but a mark fastened to it, and the two together still count as one written అక్షరం. Read down a column instead of across and you get one vowel over many consonants — కి, గి, చి, టి — which is the fastest way to test whether you really know a mark.

పొడవు లాగే మరొకటి కూడా పదాన్ని మారుస్తుంది — హల్లు రెండుసార్లు రావడం. ఒకే హల్లు వరుసగా రెండుసార్లు వస్తే దానిని ద్విత్వాక్షరం అంటారు: అమ్మ, ఇల్లు, పిల్ల, కొట్టు, ఎక్కడ. గుడి అంటే ఆలయం; గుడ్డి అంటే చూపు లేనిది. తేడా ఆ ద్విత్వమే.

Length has a twin: a consonant can also be doubled, and Telugu hears the difference just as sharply. When the same consonant comes twice in a row it is a ద్విత్వాక్షరం — అమ్మ, ఇల్లు, పిల్ల, కొట్టు, ఎక్కడ. Compare గుడి, a temple, with గుడ్డి, blind. Nothing separates them but the doubled డ. How that doubling is actually written on the page is the subject of the next lesson.

మూడు జతలను బిగ్గరగా పలకండి — కలం కాలం, వరం వారం, నెల నేల. దీర్ఘం దగ్గర రెండు వరకు లెక్కపెట్టండి. తరువాత ‘మ’ గుణింతాన్ని పూర్తిగా చెప్పండి — మ మా మి మీ ….

Say the three pairs out loud — కలం కాలం, వరం వారం, నెల నేల — counting one beat on the short vowel and two on the long. Exaggerate until a Telugu ear would call it slow rather than wrong. Then run the full గుణింతం of మ from memory, మ మా మి మీ and onward, and finish with the row of your own name's first consonant. Any letter whose row you cannot say is a letter you cannot yet read at speed.