అక్షరమాల
The alphabet

చిన్నప్పుడు అక్షరమాలను ఒక పాటలా నేర్చుకుంటాము — అ ఆ ఇ ఈ …, క ఖ గ ఘ ఙ …. ఆ వరుస ఎవరో ఇష్టం వచ్చినట్టు పెట్టినది కాదు. అది నోటిలో ధ్వని పుట్టే స్థానాల వరుస. గొంతు దగ్గర మొదలై, పెదవుల దగ్గర ముగుస్తుంది. అంటే అక్షరమాల ఒక జాబితా కాదు — అది మన నోటి పటం.

You learned the అక్షరమాల as a chant: అ ఆ ఇ ఈ …, క ఖ గ ఘ ఙ …. Nobody arranged that list by taste. It is ordered by where in the mouth each sound is made, beginning at the throat and ending at the lips. The alphabet is not an inventory; it is a map of your own mouth, drawn by phoneticians two thousand years ago and never needing correction.

వ్యాకరణం ఒక్కొక్క ధ్వనిని వర్ణం అంటుంది. వర్ణాలు రెండు రకాలు — అచ్చులు, హల్లులు. అచ్చును ఒంటరిగా పలకవచ్చు: ఆ, ఈ, ఊ. హల్లును ఒంటరిగా పలకలేము; దానికి ఒక అచ్చు తోడు కావాలి. మనం 'క' అని పలికేది నిజానికి ఒక హల్లుకూ 'అ' అనే అచ్చుకూ కలయిక.

Grammar calls each single sound a వర్ణం, and divides the వర్ణాలు into two kinds. An అచ్చు (vowel) can be uttered alone — hold ఆ or ఈ as long as your breath lasts. A హల్లు (consonant) cannot: it needs a vowel leaning on it. The letter you call 'క' is already a consonant plus the vowel అ, which is why the two lists have to be learned in that order — vowels first, because consonants borrow from them.

సంప్రదాయం పదహారు అచ్చులను లెక్కిస్తుంది: అ ఆ ఇ ఈ ఉ ఊ ఋ ౠ ఌ ౡ ఎ ఏ ఐ ఒ ఓ ఔ. వీటిలో ఌ, ౡ నేటి తెలుగులో దాదాపు రావు; అందుకే చాలా పుస్తకాలు పద్నాలుగే ఇస్తాయి. ఇక్కడ తెలుగుకు ఒక సొంత గొప్పతనం ఉంది — సంస్కృతంలో ఏ, ఓ దీర్ఘాలే; తెలుగులో ఎ–ఏ, ఒ–ఓ అని రెండు జతలు ఉన్నాయి. నెల–నేల, కొన–కోన.

The tradition counts sixteen అచ్చులు: అ ఆ ఇ ఈ ఉ ఊ ఋ ౠ ఌ ౡ ఎ ఏ ఐ ఒ ఓ ఔ. The pair ఌ, ౡ has effectively left the language, so most school charts now print only fourteen, and ఋ survives almost only in తత్సమ words: ఋషి, కృష్ణ, మృగం. Notice also what Telugu has that Sanskrit does not. Sanskrit knows only the long ఏ and ఓ; Telugu has a short and a long member in each pair, ఎ–ఏ and ఒ–ఓ. That Dravidian inheritance does real work — నెల is a month and నేల is the ground — and the next lesson is built on it.

హల్లులలో మొదటి ఇరవై ఐదింటిని వర్గాక్షరాలు అంటారు. ఐదు వర్గాలు, ఒక్కొక్క వర్గంలో ఐదు అక్షరాలు: క ఖ గ ఘ ఙ · చ ఛ జ ఝ ఞ · ట ఠ డ ఢ ణ · త థ ద ధ న · ప ఫ బ భ మ. క వర్గం గొంతులో, చ వర్గం అంగిటిలో, ట వర్గం నాలుక పైకి ముడిచి, త వర్గం పళ్ళ దగ్గర, ప వర్గం పెదవుల దగ్గర.

The first twenty-five consonants are the వర్గాక్షరాలు — five వర్గాలు of five. Say the five heads slowly and feel your tongue travel: క at the throat (కంఠ్యం), చ at the palate (తాలవ్యం), ట with the tongue curled to the roof (మూర్ధన్యం), త at the teeth (దంత్యం), ప at the lips (ఓష్ఠ్యం). Front to back is not the order — back to front is.

ఒక్కొక్క వర్గం లోపలి వరుసకూ కారణం ఉంది. మొదట తేలికపాటి ధ్వని (క), తరువాత గాలి ఎక్కువగా వదిలేది (ఖ), తరువాత గొంతు కంపించేది (గ), తరువాత ఆ రెండూ కలిసినది (ఘ), చివరికి ముక్కు ధ్వని (ఙ). మిగిలిన హల్లులను అవర్గీయాలు అంటారు: య ర ల వ అంతస్థాలు; శ ష స హ ఊష్మాలు; వీటితో పాటు ళ, క్ష, ఱ.

Inside each varga the order repeats the same four steps and then a nasal: plain (క), aspirated (ఖ), voiced (గ), voiced-and-aspirated (ఘ), nasal (ఙ). The aspirates ఖ ఘ ఛ ఝ ఠ ఢ థ ధ ఫ భ live almost entirely in తత్సమ words. The consonants outside the five వర్గాలు are the అవర్గీయాలు: య ర ల వ, called అంతస్థాలు, and శ ష స హ, called ఊష్మాలు, together with ళ, క్ష and ఱ.

ఐదు వర్గాల మొదటి అక్షరాలను నెమ్మదిగా పలకండి — క, చ, ట, త, ప. ప్రతిసారీ నాలుక ఎక్కడ ఉందో గమనించండి. తరువాత మీ పేరులోని ప్రతి వర్ణాన్నీ విడదీసి, అది అచ్చా హల్లా అని చెప్పండి.

Say క, చ, ట, త, ప slowly, one after another, and notice where your tongue is each time — you should feel it walking forward from the throat to the lips. Then take your own name and break it into వర్ణాలు, calling each one అచ్చు or హల్లు as you go. Do the same for ఇల్లు and for తెలుగు. This small habit of hearing a word as a string of separate sounds is the whole foundation of the sandhi level ahead.