పాఠ్యక్రమం → Level 8 · సంధులు → పాఠం 12
Level 8 · Lesson 12 తత్సమ సంధులు 2
Sanskrit sandhi in tatsamas II
వృద్ధి, యణాదేశ సంధులు — ఏక + ఏకం అంటే ఏకైకం, అతి + అంతం అంటే అత్యంతం; ఆపైన సంధి ప్రకరణం మొత్తం పునశ్చరణ.
Vṛddhi and yaṇādēśa, and a look back over the whole sandhi chapter.
గుర్తు చేసుకోండి · You already know this
స్వాగతం, ప్రత్యేకం, ఇత్యాది, అత్యంతం, దివ్యౌషధం — ఇవన్నీ మీరు ఎప్పుడో నేర్చుకున్న పదాలు. కానీ 'సు + ఆగతం' లోని ఉ ఎక్కడికి పోయింది? 'వ' ఎక్కడి నుంచి వచ్చింది? గత పాఠంలో రెండు అచ్చులు కలిసి ఒకే అచ్చు అయ్యాయి; ఈ పాఠంలో అచ్చే హల్లుగా మారడం చూస్తాం.
స్వాగతం (welcome), ప్రత్యేకం (special), ఇత్యాది (and so on), అత్యంతం (extremely), దివ్యౌషధం — all words you already own. But split స్వాగతం into సు + ఆగతం: where did the ఉ go, and where did that వ come from? Last lesson two vowels merged into one vowel. This lesson a vowel turns into a consonant instead.
సూత్రాలు · The rules
గుణాలు ఏ, ఓ, అర్ అయితే వృద్ధులు ఐ, ఔ. అందుకే జోడు చూడగానే పరపదం మొదటి అచ్చు ఏమిటో చూడండి — ఇ/ఉ అయితే గుణం, ఏ/ఐ/ఓ/ఔ అయితే వృద్ధి. ఏక + ఏకం అంటే ఏకైకం; విశేషణ రూపంలో ఏకైక అని వాడతాం — 'ఇదే ఏకైక మార్గం'. మహా + ఔషధం అంటే మహౌషధం.
If ఏ, ఓ, అర్ are the guṇa vowels, ఐ and ఔ are the vṛddhi vowels. So look at the first vowel of the second word: ఇ or ఉ means guṇa, ఏ/ఐ/ఓ/ఔ means vṛddhi. ఏక + ఏకం gives ఏకైకం, and as an adjective you meet it as ఏకైక — ఇదే ఏకైక మార్గం, this is the one and only way. మహా + ఔషధం gives మహౌషధం.
ఇక్కడ లోపమూ కాదు, ఏకాదేశమూ కాదు — అచ్చు హల్లుగా మారి, పరమైన అచ్చుతో కలిసిపోయింది. అతి + అంతం అంటే అత్యంతం; ఇతి + ఆది అంటే ఇత్యాది; ప్రతి + ఏకం అంటే ప్రత్యేకం; అతి + ఆశ అంటే అత్యాశ; సు + ఆగతం అంటే స్వాగతం; అణు + అస్త్రం అంటే అణ్వస్త్రం.
Nothing is dropped and nothing merges: the vowel simply hardens into its own glide and then leans on the next vowel. అతి + అంతం gives అత్యంతం, ఇతి + ఆది gives ఇత్యాది, ప్రతి + ఏకం gives ప్రత్యేకం, అతి + ఆశ gives అత్యాశ, సు + ఆగతం gives స్వాగతం, అణు + అస్త్రం gives అణ్వస్త్రం.
ఈ ఒక్క పరీక్షతో నాలుగు సంస్కృత సంధులూ చేతికి వస్తాయి. సవర్ణాలైతే దీర్ఘం; అసవర్ణాలై పూర్వపదాంతం అ/ఆ అయితే గుణమో వృద్ధో; అసవర్ణాలై పూర్వపదాంతం ఇ/ఉ/ఋ అయితే యణాదేశం. క్రమం ఇదే — ముందు సవర్ణమా కాదా, తరువాత ఏ అచ్చు మొదట ఉంది.
That single test hands you all four rules. Same class, take the long vowel. Different classes with a/ā in front, take guṇa or vṛddhi. Different classes with i/u/ṛ in front, take yaṇādēśa. Ask the questions in that order — first same-class or not, then which vowel is standing in front — and you will never have to guess.
సంధి ప్రకరణం ఇక్కడితో పూర్తయింది. ప్రతి సంధిలోనూ మీరు మూడు ప్రశ్నలే అడిగారు — పూర్వపదం ఏమిటి, పరపదం ఏమిటి, జోడు దగ్గర ఏం జరిగింది (లోపమా, ఆగమమా, ఆదేశమా, ప్రకృతిభావమా). తొమ్మిదవ స్థాయిలో పదాల లోపలికి వెళ్ళి నామవాచకాన్నీ విభక్తులనూ చూస్తాం.
That closes the సంధి chapter. Every single lesson in it asked the same three questions: what is the first word, what is the second word, and what happened at the seam — elision, augment, substitution, or nothing at all. Level 9 turns from the seams between words to the inside of one word: nouns, number, and the seven cases.
ప్రక్రియ · Step by step
- ఏక + ఏకం — రెండు పదాలూ తత్సమాలు
- అ + ఏ — అసవర్ణాలు; పూర్వపదాంతం అ
- ఐ — వృద్ధిసంధి — ఐకారం ఏకాదేశం
- ఏకైకం — సంధి పూర్తి
- అతి + అంతం — రెండు పదాలూ తత్సమాలు
- ఇ + అ — అసవర్ణాలు; పూర్వపదాంతం ఇ
- య్ — యణాదేశసంధి — ఇ కి య్ ఆదేశం
- అత్యంతం — య్ పరమైన అ తో కలిసింది