Level 8 · Lesson 10

రుగాగమసంధి
The ruk augment

స్త్రీవాచకమైన ఆలు శబ్దం చేరినప్పుడు పేదాది పదాలకు ర్ ఆగమంగా వస్తుంది — పేద + ఆలు అంటే పేదరాలు.

Before the feminine ఆలు, words of the pēda class insert an r.

గుర్తు చేసుకోండి · You already know this

'ఆమె పేదరాలు', 'ఆమె మా మనుమరాలు', 'ఆమె చాలా బుద్ధిమంతురాలు' — ఈ మాటలు మీకు కొత్తవి కావు. ఇప్పుడు వాటిని విడదీసి చూడండి: పేద + ఆలు, మనుమ + ఆలు. మధ్యలో వినిపిస్తున్న 'ర' ఏ పదంలోనూ లేదు. యడాగమసంధిలో య్ వచ్చి చేరినట్టే, ఇక్కడ ర్ వచ్చి చేరింది.

You have been saying ఆమె పేదరాలు (she is a poor woman), ఆమె మా మనుమరాలు (she is our granddaughter), ఆమె చాలా బుద్ధిమంతురాలు (she is very sensible) since Arc A. Now split them: పేద + ఆలు, మనుమ + ఆలు. Neither half contains that ర. Exactly as య్ appeared out of nowhere in మాయమ్మ, an ర్ has been added at the seam — and the rule that puts it there has a name.

సూత్రాలు · The rules

పురుష రూపానికి సరిజోడుగా స్త్రీ రూపం చేయడానికి 'ఆలు' అనే స్త్రీవాచక ఉత్తరపదం చేరుతుంది; పేద, బీద, ముద్ద, మనుమ మొదలైన పదాలను ఈ సందర్భంలో పేదాదులు అంటారు.

సూత్రం 1

పేదవాడు అనేది పురుష రూపం; దానికి జోడు పేదరాలు.

The suffix ఆలు builds the feminine counterpart of a masculine word. The group of stems it attaches to is named after its first member: the పేదాదులు, the pēda-class.

ఇక్కడ 'ఆలు' అంటే భార్య అని కాదు; అది స్త్రీవాచకంగా పనిచేసే ఉత్తరపదం. పేదవాడు — పేదరాలు, ముద్దుల వాడు — ముద్దరాలు అన్నట్టు జతలుగా గుర్తు పెట్టుకోండి. పూర్వపదం చివర హ్రస్వ అకారం, పరపదం మొదట దీర్ఘ ఆకారం — రెండు అచ్చులు ఎదురుపడ్డాయి.

The ఆలు here is not the word for wife; it is a feminine-forming second member. Keep the pairs together in your head: పేదవాడు and పేదరాలు, మనుమడు and మనుమరాలు. Notice the shape of the junction — a short అ ends the first word and a long ఆ opens the second. Two vowels are facing each other, so something has to happen.

పేదాదులకు స్త్రీసమమైన ఉత్తరపదం పరమైనప్పుడు రుగాగమం వస్తుంది; అంటే పూర్వపదం చివర ర్ ఆగమంగా చేరుతుంది.

సూత్రం 2

పేద + ఆలు = పేదరాలు; ముద్ద + ఆలు = ముద్దరాలు; బీద + ఆలు = బీదరాలు; మనుమ + ఆలు = మనుమరాలు.

Before a feminine second member, a word of the pēda class takes the augment ర్ at its end: పేద + ఆలు gives పేదరాలు, మనుమ + ఆలు gives మనుమరాలు.

ఇది ఆదేశం కాదు, ఆగమం — ఏ ధ్వనీ పోలేదు, ఏ ధ్వనీ మారలేదు, కొత్తగా ఒకటి చేరింది. చేరిన ర్ పూర్వపదానికి అంటుకుని, తరువాతి ఆకారంతో కలిసి 'రా' అవుతుంది. అందుకే పేదరాలు, ముద్దరాలు, మనుమరాలు అన్నీ -రాలు తో ముగుస్తాయి.

This is an ఆగమం, not an ఆదేశం: nothing was dropped and nothing was replaced, a sound was simply added. The new ర్ sticks to the end of the first word and then joins the following ఆ to give రా. That is why every one of these feminines ends in -రాలు. Once you hear that ending you can name the sandhi on the spot.

'రుక్' అనే పేరులో నిజంగా చేరే ధ్వని ర్ ఒక్కటే; ఉ కారం ఉచ్చారణ కోసం, క్ కారం ఆ ఆగమం పూర్వపదం చివరనే చేరుతుందని తెలిపే గుర్తు.

సూత్రం 3

In the name రుక్ only the ర్ is a real sound. The ఉ is there so the name can be pronounced, and the క్ is a marker telling you the augment attaches at the end of the first word.

ఇదే పద్ధతిలో టుగాగమం (ట్), నుగాగమం (న్), దుగాగమం (ద్) అనే పేర్లు కూడా ఏర్పడ్డాయి. ఆగమం పేరులోని మొదటి హల్లునే చూసుకోండి — పని చేసేది అదే.

The other augments are named the same way: టుగాగమం adds ట్ (చిగురు + ఆకు gives చిగురుటాకు), నుగాగమం adds న్, దుగాగమం adds ద్. Read only the first consonant of the name and you have the sound that gets inserted.

తత్సమ పదాలకు ఆలు శబ్దం పరమైనప్పుడు వాటి చివరి అచ్చుకు ఉకారం ఆదేశమై, ఆ తరువాత రుగాగమం చేరుతుంది.

సూత్రం 4

ధీర + ఆలు = ధీరురాలు; జ్ఞాని + ఆలు = జ్ఞానురాలు; గుణవంతుడు = గుణవంతురాలు.

With Sanskrit loanwords the stem-final vowel first becomes ఉ and then the ర్ is added: ధీర gives ధీరురాలు, గుణవంతుడు gives గుణవంతురాలు. Hence the tell-tale -ురాలు.

దేశ్య పదాలలో -రాలు; తత్సమ పదాలలో -ురాలు. బుద్ధిమంతుడు అంటే బుద్ధిమంతురాలు, విద్యావంతుడు అంటే విద్యావంతురాలు, భాగ్యవంతుడు అంటే భాగ్యవంతురాలు. ఆ చిన్న 'ఉ' ఒక్కటే రెండు జాబితాలను వేరు చేస్తుంది.

Native stems give -రాలు, Sanskrit stems give -ురాలు: బుద్ధిమంతురాలు, విద్యావంతురాలు, భాగ్యవంతురాలు. That extra ఉ is the only thing separating the two lists, and it is worth listening for.

ప్రక్రియ · Step by step

పేద + ఆలు అంటే పేదరాలు

పేద + ఆలు — పూర్వపదం పేదాది; పరపదం స్త్రీసమం
పేద + ర్ + ఆలు — రుగాగమం — పూర్వపదం చివర ర్ ఆగమం
పేదరాలు — ర్ తరువాతి ఆ తో కలిసి రా అయింది

గుణవంత + ఆలు అంటే గుణవంతురాలు

గుణవంత + ఆలు — పూర్వపదం తత్సమం
గుణవంతు + ఆలు — చివరి అచ్చుకు ఉకారం
గుణవంతు + ర్ + ఆలు — రుగాగమం
గుణవంతురాలు — సంధి పూర్తి — తత్సమ గుర్తు -ురాలు

అభ్యాసం · Practice

రుగాగమసంధిలో చేరే ధ్వని ఏది? Which sound is inserted in rugāgama-sandhi?

మనుమ + ఆలు అంటే మనుమ________. Complete the sandhi form.

ఇది ఏ రకమైన సంధి కార్యం? What kind of sandhi operation is this?

పురుష రూపాన్ని దాని స్త్రీ రూపంతో జతపరచండి. Match each masculine form with its feminine.

'విద్యావంతురాలు' లో -ురాలు ఎందుకు వచ్చింది? Why does విద్యావంతురాలు show -ురాలు and not just -రాలు?