Level 8 · Lesson 9

సరళాదేశసంధి
Sandhi after the druta

ద్రుతం తరువాత పరుషాలు క చ ట త ప — గ జ డ ద బ లుగా మారతాయి.

After a druta, the hard stops soften into the saraḷas.

గుర్తు చేసుకోండి · You already know this

మీరు రోజూ అనే మాటలు చూడండి — తల్లి + తండ్రులు అంటే తల్లిదండ్రులు, కూర + కాయలు అంటే కూరగాయలు, అన్న + తమ్ములు అంటే అన్నదమ్ములు. కఠినమైన 'త' మెత్తని 'ద' అయింది, 'క' 'గ' అయింది. గత పాఠంలో ప్రథమా తరువాత క చ ట త ప లు గ స డ వ లుగా మారడం చూశారు. కాబట్టి పరుషం మెత్తబడే స్వభావం మీకు కొత్తది కాదు — ఈ పాఠంలో అది ఎక్కడ, ఏ రూపంలో జరుగుతుందో పేరుతో సహా నేర్చుకుంటాం.

Look at words you say every day: తల్లిదండ్రులు (తల్లి + తండ్రులు), కూరగాయలు (కూర + కాయలు), అన్నదమ్ములు (అన్న + తమ్ములు). In each one a hard త has become a soft ద, a hard క a soft గ. In the last lesson you saw the same softening after a ప్రథమా word (వాడు కొట్టెను becoming వాడు గొట్టెను). So the instinct is already yours. Today it gets its proper name and its proper trigger.

సూత్రాలు · The rules

కొన్ని తెలుగు పదాల చివర మారగల 'న్' ఉంటుంది; దానికి ద్రుతం అని పేరు. ద్రుతం గల పదం ద్రుతప్రకృతికం; ద్రుతం లేని పదం కళ.

సూత్రం 1

ద్రుతం ఉన్నదా లేదా అన్నదే పదాల మొదటి విభజన.

Some Telugu words end in a mutable న్. That న్ is the ద్రుతం. A word carrying it is ద్రుతప్రకృతికం; a word without it is కళ.

ద్రుతప్రకృతికాలు ఏవి? ప్రథమ పురుష భూతకాల క్రియలు — వచ్చెన్, పూచెన్, చూచెన్, అనెన్. తృతీయా, పంచమీ మొదలైన విభక్తి ప్రత్యయాలు — తోన్, చేతన్, వలనన్, కొఱకున్. అవధారణార్థకమైన 'ఉన్' — రాముడున్, నేనున్. ఇవి కాక చాలా పదాలు కళలే: రాముడు, ఇల్లు, మంచి. ఏ సంధి జరుగుతుందో తెలియాలంటే ముందు పూర్వపదం ద్రుతప్రకృతికమా, కళా అని నిర్ణయించాలి.

Which words are drutaprakṛtika? Third-person past verbs (వచ్చెన్, పూచెన్, చూచెన్), the case markers తోన్, చేతన్, వలనన్, కొఱకున్, and the emphatic -ఉన్ (రాముడున్, నేనున్). Most other words are కళ. Deciding which of the two you are holding is always step one, because the whole rule hangs on it.

ద్రుతప్రకృతికం మీది పరుషాలైన క చ ట త ప లకు క్రమంగా సరళాలైన గ జ డ ద బ లు ఆదేశమవుతాయి. దీనికి సరళాదేశసంధి అని పేరు.

సూత్రం 2

ద్రుతం తరువాత వచ్చే పరుషం సరళంగా మారుతుంది.

After a drutaprakṛtika word, an initial క చ ట త ప of the next word is replaced by గ జ డ ద బ respectively.

జతలను గుర్తు పెట్టుకోండి — క-గ, చ-జ, ట-డ, త-ద, ప-బ. పూచెన్ + కలువలు అంటే పూచెంగలువలు. వచ్చెన్ + తమ్ముడు అంటే వచ్చెందమ్ముడు. చూచెన్ + పడతి అంటే చూచెంబడతి. వచ్చెన్ + చెలికాడు అంటే వచ్చెంజెలికాడు. 'ట' తో మొదలయ్యే తెలుగు పదాలు చాలా అరుదు, కాబట్టి ట-డ ఉదాహరణలు తక్కువగా కనిపిస్తాయి.

Learn the pairs: క-గ, చ-జ, ట-డ, త-ద, ప-బ. పూచెన్ + కలువలు gives పూచెంగలువలు, వచ్చెన్ + తమ్ముడు gives వచ్చెందమ్ముడు, చూచెన్ + పడతి gives చూచెంబడతి, వచ్చెన్ + చెలికాడు gives వచ్చెంజెలికాడు. Words beginning with ట are rare in Telugu, so you will hardly ever meet the ట-డ case.

ఆదేశ సరళానికి ముందున్న ద్రుతానికి బిందువు గాని సంశ్లేష గాని వైకల్పికంగా వస్తుంది.

సూత్రం 3

ద్రుతం సున్నగా మారవచ్చు, లేదా పరపదంతో కలిసిపోవచ్చు.

The druta standing before the new saraḷa optionally becomes a బిందువు (sunna) or is written joined to it. This is వైకల్పికం — optional, not compulsory.

అందుకే ఒకే సంధికి రెండు రూపాలు కనిపిస్తాయి — పూచెంగలువలు (బిందువు) అని కూడా, పూచెన్గలువలు (సంశ్లేష) అని కూడా రాస్తారు. అర్థం ఒకటే. ఆధునిక ముద్రణలో బిందు రూపమే ఎక్కువ. పరుషం సరళంగా మారడం మాత్రం నిత్యం; సున్న రాయడం విభాష.

This is why one and the same join shows up in two spellings — పూచెంగలువలు with a sunna, or పూచెన్గలువలు written joined. The meaning is identical, and modern printing prefers the sunna. Keep the two layers apart: the softening itself is compulsory, the way you write the druta is optional.

ప్రక్రియ · Step by step

పూచెన్ + కలువలు అంటే పూచెంగలువలు

పూచెన్ + కలువలు — పూర్వపదం ద్రుతప్రకృతికం (భూతకాల క్రియ)
పూచెన్ + గలువలు — సరళాదేశసంధి — క కు గ ఆదేశం
పూచెంగలువలు — ద్రుతానికి బిందువు (వైకల్పికం)

వచ్చెన్ + తమ్ముడు అంటే వచ్చెందమ్ముడు

వచ్చెన్ + తమ్ముడు — పూర్వపదం ద్రుతప్రకృతికం
వచ్చెన్ + దమ్ముడు — సరళాదేశసంధి — త కు ద ఆదేశం
వచ్చెందమ్ముడు — ద్రుతానికి బిందువు

అభ్యాసం · Practice

'ద్రుతం' అంటే ఏమిటి? What is the druta?

చూచెన్ + పడతి అంటే ఏమవుతుంది? Join చూచెన్ + పడతి.

పరుషాన్ని దాని సరళంతో జతపరచండి. Match each hard stop with the saraḷa that replaces it after a druta.

వచ్చెన్ + చెలికాడు అంటే వచ్చెం________. Complete the sandhi form.

ఈ పదాలలో ద్రుతప్రకృతికం కానిది ఏది? Which of these is NOT drutaprakṛtika?

'వాడు కొట్టెను' అనేది 'వాడు గొట్టెను' అయితే అది ఏ సంధి? వాడు కొట్టెను becoming వాడు గొట్టెను — which sandhi is that?