ఇత్వసంధి
Sandhi of final short ఇ

'ఏమన్నాడు?' అని రోజూ అడుగుతారు. కానీ ఆ ప్రశ్నలో ఉన్నవి రెండు పదాలు — ఏమి + అన్నాడు. 'ఏమి'లోని చివరి ఇకారం మాట్లాడేటప్పుడు వినబడనే వినబడదు. పాత రాతలో 'ఏమంటివి?' అని కూడా కనబడుతుంది; అదీ ఏమి + అంటివి. 'మఱొకటి' అనే మాట కూడా అంతే — మఱి + ఒకటి.

You ask ఏమన్నాడు? (what did he say?) without a second thought, but the question is two words: ఏమి + అన్నాడు. The final ఇ of ఏమి is simply never heard. Older writing shows the same join in ఏమంటివి? (what did you say?), from ఏమి + అంటివి, and everyday మఱొకటి (another one) is మఱి + ఒకటి. This lesson names that vanishing ఇ.

అత్వసంధిలో పోయేది అకారం, ఇత్వసంధిలో పోయేది ఇకారం — జరిగే పని మాత్రం ఒకటే, లోపం. తేడా అంతా ఏ పదాలకు ఇది వర్తిస్తుంది అనే దగ్గరే ఉంది. అందుకే సూత్రం ఇత్వసంధిని రెండు గుంపులుగా విడదీసి చెబుతుంది.

In అత్వసంధి an అ dropped; here an ఇ drops. The operation is identical — లోపం — so what you actually have to learn is which words it reaches. Telugu grammar answers that by splitting ఇత్వసంధి into two groups, and it gives each group a different reliability label.

ఏమి + అన్నాడు → ఏమన్నాడు. ఏమి + అంటివి → ఏమంటివి. మఱి + ఒకటి → మఱొకటి. వైకల్పికం కాబట్టి సంధి చేయకుండా వదిలేయవచ్చు; అప్పుడు 'ఏమి యంటివి' అని రెండు అచ్చుల మధ్య 'య్' వచ్చి చేరుతుంది. రెండు రూపాలూ సాధువులే.

ఏమి + అన్నాడు → ఏమన్నాడు, ఏమి + అంటివి → ఏమంటివి, మఱి + ఒకటి → మఱొకటి. Because the rule is optional you are free not to join, and then a య్ appears between the two vowels: ఏమి యంటివి. Both spellings are correct Telugu — the augment gets its own lesson two lessons from here.

వచ్చితిమి + అని → వచ్చితిమని; చేసితిని + అట → చేసితినట. ఇవి గ్రాంథిక క్రియారూపాలు; పాత కావ్యాలలో, పాత గద్యంలో ఈ సంధి చాలా కనబడుతుంది. ఏమ్యాదులకు వైకల్పికం, క్రియాపదాలకు బహుళం — ఈ రెండు ముద్రల తేడాను గుర్తుంచుకోండి.

వచ్చితిమి + అని → వచ్చితిమని (saying that we came), చేసితిని + అట → చేసితినట (he says I did it). These are classical verb forms, and the join is everywhere in older prose and poetry. Keep the two labels apart: వైకల్పికం for the ఏమ్యాదులు, బహుళం for verbs.